dinsdag 13 januari 2015

Psychedelisch gepimpte boeken


Gemiddeld eens per kwartaal krijgen de vitrines in en rond de studiezaal van het Regionaal Archief Nijmegen een nieuwe invulling. We spelen hierbij in op de actualiteit of laten gewoon een aantal mooie of intrigerende archiefstukken zien. Dezer dagen staat bij de doorgang naar de bibliotheek een vitrine met gemarmerde boeken.

Marmering van een boekomslag.
Foto: Willemien Jansen
Beati Petri Canisii, societatis iesu,epistulae et acta’. Zelfs als je dit geen aansprekende titel vindt is het de moeite waard dit boek uit onze archiefbibliotheek eens te bekijken. Het gaat nu even niet om de inhoud, maar om de vormgeving ervan. Rechtop geplaatst valt namelijk op dat de snede van het boekblok op een bijzondere manier is versierd met kleurige, spiraalvormige bladslingers.

Een ander boek in de vitrine is aan alle zijden onder handen genomen. De versiering in zwart, beige en wit laat zich nog het best omschrijven als een eindeloze reeks golven, geschilderd door een kunstenaar die zo stoned als een garnaal moet zijn geweest. Je vraagt je af hoe ze het voor elkaar kregen, ruim honderd jaar geleden.

De schildertechniek waarmee de boeken zijn versierd heet marmering en kwam in de zeventiende eeuw in Europa in de mode. Zij was via India, Perzië en Turkije komen overwaaien vanuit China, waar marmering al vóór de elfde eeuw – volgens Wikipedia zelfs al tweeduizend jaar geleden – plaatsvond. In Nederland lijkt de techniek zijn hoogtijdagen te hebben beleefd in de periode 1880-1920. Behalve leesboeken werden ook notitieboeken, zoals notulenboeken, voorzien van marmeringen. De versieringen vind je op de schutbladen en kaften van boeken of op de snede van het boekblok.

Eenvoudig gezegd gaat marmeren als volgt: in een bak met een dunne laag gomwater (een mengsel van gedestilleerd water en enkele chemische producten) wordt verf toegevoegd, bijvoorbeeld met een kwast of pipet. Vervolgens wordt met pinnen, kammen of waaiers een patroon in de verf aangebracht. Als op het water een met aluin besprenkeld vel papier wordt gelegd neemt het papier het patroon op. Nog even het papier afspoelen en drogen en het is klaar. Aanvankelijk was het echt handwerk, maar in de laatste eeuwen gebeurde het ook op mechanische wijze.

Fragment van een schutblad met kammarmering. Foto: Willemien Jansen

Er zijn veel typen marmering te onderscheiden, waarbij de naam van het type iets zegt over de gebruikte techniek – zoals bij kammarmering – of over de vorm waarop de versiering lijkt. Je hebt onder andere fontein-, krater-, streep-, boom-, ader- en kiezelmarmering. Geregeld werden twee typen gecombineerd. De bijzondere vormen, kleuren en kleurcombinaties hebben een haast psychedelisch effect op de kijker. Zulke kleurenpracht associeer je niet gauw met de negentiende, achttiende of zelfs zeventiende eeuw!


Geen opmerkingen: