dinsdag 17 juni 2014

Maculatuur om zielboekje

Recycling is van alle tijden, zo blijkt maar weer. In het archief van het kapittel van de Sint Stevenskerk bevinden zich enige zielboekjes, registers waarin die namen van overledenen zijn geschreven voor wie jaarlijks een H. Mis (een jaargetij) werd opgedragen. Een van die zielboekjes stamt uit 1590 en heeft een perkamenten omslag met een fragment van middellatijnse tekst. Zoiets wekt altijd onze aandacht: wat is dat voor een tekst?
Maculatuur als omslag om het zielboek uit 1590
(Archief Kapittel Sint Stevenskerk, inv. nr. 4080)

Dank zij de even welwillende als enthousiaste medewerking van de historici Ronald Wientjes (Gelders Archief), Sandor Chardonnens en Hans Kienhorst (beiden Radboud Universiteit) weten we hoe het zit. Het gaat om fragment over oogheelkunde uit een medisch handboek van Avicenna, de Perzische wetenschapper Ibn Sina, en wel om de Al-Qanoon fi al-Tibb uit circa 1025. Gerard van Cremona vertaalde het handboek in opdracht van keizer Frederik II (1212/1220-1250), waarschijnlijk in de eerste helft van de dertiende eeuw als de Canon medicinae. In het fragment rechts staat in de linkerkolom in rood: ‘fen t[er]cia de anoth[om]ia oc[u]li [et] dispo[sitio]n[ibus] ei[us]. ca[pitulum] de anath[om]ia oculi’: ‘het derde boek over de anatomie van het oog en de gesteldheid daarvan. Het hoofdstuk over de anatomie van het oog’.Voor de inhoud van de tekst verwijzen we naar de vele gedigitaliseerde vroege drukken, die zijn te vinden als je op "liber canonis" of "canon medicinae" zoekt of de links bezoekt via de Incunabula Short Title Catalogue.

De Canon medicinae bevat allerlei aantekeningen, omdat het boek intensief werd gebruikt in de medische wereld. Pas in de achttiende eeuw raakte de Canon inhoudelijk uit de mode, maar al eerder werden dergelijke handschriften hergebruikt als maculatuur, deze Canon al omstreeks 1590. Maculatuur is een term uit het drukkerswezen voor perkament of papier dat niet meer kon gebruikt worden omdat het bedrukt of beschreven was. Die vellen werden versneden om de boekband bij het inbinden van nieuwe volumes te verstevigen. In het geval van perkament was het materiaal dikwijls afkomstig van oude codices die in latere tijden waardeloos werden geacht. Vandaar dat men in oude boekbanden vaak fragmenten van oude teksten heeft teruggevonden. Fragmenten uit de oudste romans over Karel de Grote en zijn tijd (Karelepiek) is voornamelijk via dergelijke maculatuurfragmenten bekend. (bron: wikipedia)  

Pieter van Wissing

vrijdag 13 juni 2014

Keizer Karel en het WK voetbal

Karel de Grote. Miniatuur uit het Getijdenboek 
van de Hertog van Berry (Gebroeders Van Limburg)
Is het mogelijk een koppeling te maken tussen de net geopende tentoonstelling ‘Karel de Grote en Nijmegen’ in de Stratemakerstoren als activiteit in het Keizer Kareljaar én het WK voetbal? Een directe relatie tussen de 1200 jaar geleden overleden Karel de Grote en het wereldkampioenschap zal lastig zijn. De associatiereeks Karel de Grote - Nijmegen - NEC - Alireza Jahanbakhsh - Iran - WK gaat net wat te ver. In de tentoonstelling is er echter ook aandacht voor de vele verenigingen, organisaties en bedrijven die hun naam verbonden hebben of hadden met Keizer Karel. Daar zal toch vast wel een Nijmeegse voetbalvereniging bij zitten?

In de lijst van verenigingen en organisaties die voor de tentoonstelling is opgesteld staan wel Schietvereeniging Karel de Groote Nijmegen, biljartvereniging Keizer Karel en sierduivenvereniging Keizer Karel maar ontbreekt echter een voetbalclub. Zou in de Keizer Karelstad dan geen enkele voetbalclub zijn naam gedragen hebben? Maar eens kijken in de databank Sportbonden, sportclubs en sportperiodieken in Nederland tot en met 1940 met onder meer de namen van alle bonden en voetbalclubs die vóór 31 december 1940 werden opgericht. Daarin krijg ik met Keizer Karel maar één treffer en dan nog alleen maar als alternatieve naam voor Union in de periode 1923-1927.

Het is wel een leuke vondst want toevallig bestaat voetbalvereniging Union dit jaar 100 jaar. Dus net als Keizer Karel een jubileumjaar! In de eerste helft van dit jaar is dat uitgebreid gevierd. Over de geschiedenis van de club vind ik op internet alleen iets in (uiteraard) Wikipedia met naast de vermelding van de andere sporten (hochey, cricket en tennis) en de nauwe relatie met het Canisius College de opmerking dat “…van 1923 tot 1926 werd als Keizer Karel gespeeld.” In de de databank staat echter in de uitgebreide verantwoording van de naam dat op 31-10-1923 de officiële naam Keizer Karel werd en dit 23 augustus 1927 (zie ook berichtje in De Gelderlander) weer werd teruggedraaid. Intrigerend is de toevoeging dat “In 1923 leefde bij Union ernstige bezwaren tegen de registratie als Keizer Karel.” met een verwijzing naar de Sport Illustratie van 3 okt. 1923. De Sport Illustratie, het tijdschrift voor de katholieke voetbalbond, is niet online beschikbaar maar een zoektocht in De Gelderlander in de Digitale Studiezaal bevestigt de nieuwe naam in de periode 1923-1927. Over de onenigheid over de naam kan ik niets terugvinden.

Toch maar de schriftelijke bronnen in de bibliotheek en in het archief er op naslaan. In de twee jubileumboekjes over Union (uit 1929 en uit 1939) wordt met geen woord gerept over de tijdelijke naam Keizer Karel. En op bijgaande uitnodiging voor de jaarlijkse feestavond (uit het archief van het Canisius College) van 1924 prijkt gewoon de naam Union. Er blijven dus nog veel vragen over. Zou de naamswijziging nog lang een gevoelig onderwerp zijn geweest, een actie van een paar bestuursleden en wat was de reden voor de naamswijziging? En waarom de keuze voor Keizer Karel? Misschien zag men een verbinding tussen het oprichtingsjaar van de club (1914) en het sterfjaar van Karel de Grote (814)? Of was er een relatie met de instemming door de gemeenteraad in 1923 met de vestiging van de universiteit die in het begin in de pers “Keizer Karel Universiteit” als naam kreeg?

Wie het weet mag het zeggen. Het was in ieder geval in Nijmegen geen gelukkige combinatie: Karel de Grote en voetballen. Niettemin iedereen veel voetbalplezier gewenst de komende weken!