dinsdag 17 juni 2014

Maculatuur om zielboekje

Recycling is van alle tijden, zo blijkt maar weer. In het archief van het kapittel van de Sint Stevenskerk bevinden zich enige zielboekjes, registers waarin die namen van overledenen zijn geschreven voor wie jaarlijks een H. Mis (een jaargetij) werd opgedragen. Een van die zielboekjes stamt uit 1590 en heeft een perkamenten omslag met een fragment van middellatijnse tekst. Zoiets wekt altijd onze aandacht: wat is dat voor een tekst?
Maculatuur als omslag om het zielboek uit 1590
(Archief Kapittel Sint Stevenskerk, inv. nr. 4080)

Dank zij de even welwillende als enthousiaste medewerking van de historici Ronald Wientjes (Gelders Archief), Sandor Chardonnens en Hans Kienhorst (beiden Radboud Universiteit) weten we hoe het zit. Het gaat om fragment over oogheelkunde uit een medisch handboek van Avicenna, de Perzische wetenschapper Ibn Sina, en wel om de Al-Qanoon fi al-Tibb uit circa 1025. Gerard van Cremona vertaalde het handboek in opdracht van keizer Frederik II (1212/1220-1250), waarschijnlijk in de eerste helft van de dertiende eeuw als de Canon medicinae. In het fragment rechts staat in de linkerkolom in rood: ‘fen t[er]cia de anoth[om]ia oc[u]li [et] dispo[sitio]n[ibus] ei[us]. ca[pitulum] de anath[om]ia oculi’: ‘het derde boek over de anatomie van het oog en de gesteldheid daarvan. Het hoofdstuk over de anatomie van het oog’.Voor de inhoud van de tekst verwijzen we naar de vele gedigitaliseerde vroege drukken, die zijn te vinden als je op "liber canonis" of "canon medicinae" zoekt of de links bezoekt via de Incunabula Short Title Catalogue.

De Canon medicinae bevat allerlei aantekeningen, omdat het boek intensief werd gebruikt in de medische wereld. Pas in de achttiende eeuw raakte de Canon inhoudelijk uit de mode, maar al eerder werden dergelijke handschriften hergebruikt als maculatuur, deze Canon al omstreeks 1590. Maculatuur is een term uit het drukkerswezen voor perkament of papier dat niet meer kon gebruikt worden omdat het bedrukt of beschreven was. Die vellen werden versneden om de boekband bij het inbinden van nieuwe volumes te verstevigen. In het geval van perkament was het materiaal dikwijls afkomstig van oude codices die in latere tijden waardeloos werden geacht. Vandaar dat men in oude boekbanden vaak fragmenten van oude teksten heeft teruggevonden. Fragmenten uit de oudste romans over Karel de Grote en zijn tijd (Karelepiek) is voornamelijk via dergelijke maculatuurfragmenten bekend. (bron: wikipedia)  

Pieter van Wissing

Geen opmerkingen: