dinsdag 16 december 2014

Archiefeducatie in 2014

Leerlingen restaureren reproducties van affiches - Foto: F. DaemenMet een bezoek van leerlingen van de Sint Jorisschool zitten de educatieve activiteiten voor 2014 er op. Bijna 2000 leerlingen brachten afgelopen jaar een educatief bezoek aan het archief, van leerlingen van de basisschool tot studenten van het ROC en de universiteit. Ter afsluiting van het jaar een klein kijkje in de educatieve keuken.

Het aantal basisschoolleerlingen steeg het hardst in 2014 naar ruim 400 leerlingen. Door activiteiten aan te bieden in samenwerking met Cultuur en School Nijmegen maken ook jonge kinderen vanaf groep 5 kennis met de geschiedenis van hun eigen leefomgeving. Leerlingen staan oog in oog met aansprekende archiefstukken uit een ver verleden en gaan zelf aan de slag als archiefmedewerker tijdens de workshop restaureren.

Leerlingen aan de slag met bronnen uit het archiefHet voortgezet onderwijs vormt nog steeds de hoofdmoot van het educatief aanbod met bijna 1000 leerlingen. Er zijn vaste activiteiten met een aantal scholen en constructieve samenwerking met de partners op het plein onder de noemer Cultureel Mariënburg, activiteiten in samenwerking met Stadswandeling Nijmegen en het Stedelijk Vier en Vijf Mei Comité die een vervolg krijgen in 2015. Noemenswaardig in 2014 waren onder andere de medewerking aan het tweede Juniorsymposium rondom WOII met ditmaal ruim 100 deelnemers, een introductiedag voor ruim 100 scholieren van het SSGN en de inmiddels vaste projecten als een examentraining voor 5 Havo leerlingen van NSG Groenewoud en een project over de negentiende eeuwse stadsontwikkeling voor leerlingen van het Canisius College.

Er zijn structurele contacten met het ROC, de Hogeschool Arnhem-Nijmegen (opleiding geschiedenisdocenten) en met name met de Radboud Universiteit. In 2014 werd voor de tweede keer het Onderzoekslaboratorium voor alle tweedejaars geschiedenisstudenten gegeven, waarbij onderzoek in het archief een centrale rol inneemt. Het vak heeft inmiddels een vaste plaats in het curriculum gekregen en zal in 2015 voor de derde keer plaatsvinden. Meer over het ervaringen van de studenten is te lezen in een blog die ik schreef voor archief2.0.

De nieuwsgierigheid, verwondering, het jeugdig enthousiasme, (historische) sensatie en spontaniteit van de vaak verrassende vragen maken het wegwijs maken van de leerlingen en studenten in de historische schatten van Nijmegen tot een bijzonder leuke, uitdagende maar minstens net zo leerzame taak. Op naar een inspirerend en leerzaam 2015!

Een bezoek plannen of benieuwd naar de mogelijkheden? Neem gerust contact op!

woensdag 22 oktober 2014

Foto's van Kitty de Wijze ontdekt

Tijdens de verwerking van een collectie foto’s die onlangs door een particulier aan het Regionaal Archief Nijmegen is geschonken, kwam bij toeval een viertal foto’s tevoorschijn waarop Kitty de Wijze is te zien, de jonge vrouw die het symbool is geworden van de joodse Nijmegenaren die tijdens de Tweede Wereldoorlog gedeporteerd werden en nooit meer terugkwamen. Dat is bijzonder, omdat er tot nu toe bij het Archief geen foto van haar bekend was. Ook bij de werkgroep Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945, die de gelijknamige website beheert, was nog geen foto van Kitty binnengekomen. Hetzelfde geldt voor Sybilla (Elly) de Wijze, Kitty's oudere zus. In dezelfde foto-aanwinst bevonden zich ook twee foto's waarop zij is afgebeeld.


Geheel vooraan, van links naar rechts, Willy de Mooij, Tonny Klomp,
Carry Hertzdahl, E. Kalkman en Rosa Prins. In het midden Kitty de Wijze.
Achteraan, van links naar rechts, Engelien Viegers, Loes van Trotsenburg en
Mies Kluin. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen F48693
Kitty en haar jongere zus Joke (van wie wel enkele afbeeldingen bekend zijn) werden samen met bijna 200 lotgenoten op 17 november 1942 tijdens de grote razzia op joden in Nijmegen opgepakt en naar Westerbork getransporteerd. Op 12 december van datzelfde jaar werden zij naar Auschwitz gedeporteerd, waar zij direct na aankomst zijn omgebracht. Kitty was toen 22 jaar oud; Joke was twee jaar jonger. Wanneer Elly is opgepakt is niet bekend. Wel staat vast dat ook zij in Auschwitz is vermoord, op 12 februari 1943.


Klas 2B van de 'meisjes HBS' , 1934. Zittend op de tweede rij, geheel rechts
Elly de Wijze. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen F48696 



 Kitty de Wijze, détail uit F48693

De foto’s waarop Kitty te zien is, zijn gemaakt op 20 mei 1939 tijdens de laatste schooldag van klas 6B van de Gemeentelijke Hoogere Burgerschool voor Meisjes, beter bekend als de 'meisjes HBS'. Elly zat op dezelfde school. De foto's waar zij op staat zijn gemaakt in 1934 en 1936, toen zij respectievelijk in klas 2B en 4B zat. Alle foto's zijn te zien via de Digitale studiezaal van het Archief.

In Museum Het Valkhof is momenteel de tentoonstelling Ontmoetingen in Oorlogstijd te zien, waarin het chronologische verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen wordt verteld. Deze expositie loopt t/m 22 februari 2015.

Het is goed dat Elly en Kitty, naar wie de Kitty de Wijzeplaats in Nijmegen is genoemd, nu een gezicht hebben gekregen.

maandag 20 oktober 2014

Archiefje van het Lentse veeverzekeringsfonds


Pagina uit een veeboekje
BSE, varkenspest, mond- en klauwzeer, vogelgriep, Q-koorts: de laatste decennia is ons land regelmatig getroffen door veeziekten. Naast het leed dat deze epidemische ziekten veroorzaken voor dier en mens, kunnen ze een financiële strop vormen voor veehouders. Elk ander verlies van vee – bijvoorbeeld door niet-epidemische ziekten, natuurrampen, vraat, diefstal – kan evenzeer een aderlating zijn. Al lang geleden waren boeren doordrongen van de noodzaak om hun bedrijfsrisico te verlagen. De landelijke overheid richtte in 1799 voor het eerst een veefonds op om boeren van wie het vee moest worden afgemaakt schadeloos te kunnen stellen. Later zetten boeren zelf lokale veeverzekeringsfondsen op. Het Regionaal Archief Nijmegen heeft het archiefje van zo’n fonds verworven. Het archief van het Onderling Veeverzekeringsfonds Lent is vanaf nu te raadplegen.

In 1837 ontstond in agrarisch Lent het plan tot oprichting van een veeverzekeringsfonds, waarin de leden elkaar zouden bijstaan als een van hen schade zou lijden bij verlies van vee. De akte van oprichting dateert van 24 februari 1838. In het bestuur zaten aanvankelijk een voorzitter en een secretaris/ penningmeester. Daarnaast waren er een ontvanger en enkele taxateurs (later 'schatters' genoemd). De laatsten administreerden het verzekerde vee in veeboekjes. Deelname aan het fonds stond vrij voor boeren uit Lent. Zijn inkomsten behaalde het veefonds voornamelijk uit premiegelden van de leden, maar ook uit erfmakingen en schenkingen.
Café-restaurant Het Molentje aan de Griftdijk Zuid,circa 1950. Hier werden lange tijd
de jaarlijkse algemene vergaderingen gehouden. Bron: Regionaal Archief Nijmegen

Het grootste aantal leden, te weten 95, telde het fonds rond de Tweede Wereldoorlog. Later daalde het ledenaantal sterk. Steeds meer boeren op leeftijd stopten met hun bedrijf omdat een opvolger uitbleef. Na de annexatie van Lent door de gemeente Nijmegen in 1998 verdwenen veel boerenbedrijven door de grootschalige woningbouw. In 2009 werd tot algehele opheffing besloten.

woensdag 15 oktober 2014

Expositie laaggeletterdheid Mariënburg

Vandaag opende burgemeester Bruls een indrukwekkende reizende taalexpositie op de Mariënburg. De expositie bestaat uit grote billboards met levensgrote portretten en brieven van mensen met hun persoonlijke verhaal. 

Laaggeletterdheid is een groot maatschappelijk probleem dat moeilijk is terug te dringen. Door een gezamenlijke aanpak worden laaggeletterden op verschillende plekken aangesproken (via hun werkgever, de balie, de bibliotheek, de huisarts, enzovoorts). Hiermee wordt de kans vergroot dan mensen bereikt worden en dit verlaagt de drempel om een cursus lezen en schrijven te gaan volgen. Om dit kracht bij te zetten hebben UWV, Leren en Werken Loket Rijk van Nijmegen, gemeente Nijmegen, Bibliotheek Gelderland Zuid en ROC Nijmegen de taalexpositie naar Nijmegen gehaald. Deze is van 15 oktober tot 2 november 2014 te zien op het plein rondom de Mariënburgkapel. Tijdens de expositie worden diverse laagdrempelige activiteiten georganiseerd met als doel mensen voor te lichten en eventuele vervolgstappen te zetten.

Oud schrift
Het Regionaal Archief Nijmegen was door de organisatie ook om een bijdrage gevraagd. Maar wat kan het archief dan meer bieden dan informatie over de geschiedenis van laaggeletterdheid en analfabetisme in Nijmegen? Over dit onderwerp was ook niet meteen iets te vinden maar we kregen al snel een beter idee.

Een van problemen met laaggeletterdheid is het uitleggen wat dit precies betekent. Iets moeilijk of slecht kunnen lezen merk je bij vreemde talen maar in het archief ook vaak bij het lezen van oud schrift. We hebben daarom drie teksten aangeleverd met daarbij de “vertalingen” naar een getypte versie en naar het huidige Nederlands. Taalambassadeurs kunnen deze teksten bij de uitleg van de billboards gebruiken om het probleem aan het publiek duidelijk te maken.

De afbeelding hiernaast toont het begin van een beschrijving van Nijmegen in een boek uit 1619. De vertaling van deze en de andere twee teksten staan in dit PDF-bestand.

maandag 13 oktober 2014

Regenboogdag

Regionaal Archief Nijmegen (RAN),
1 Bestuurlijk Archief der Stad Nijmegen 1196 - 1810, 1126. 

Afgelopen vrijdag 10 oktober ondertekenden 40 grote Nederlandse gemeenten de intentieverklaring ‘Regenboogsteden’. Met deze verklaring spreken de wethouders uit dat zij zich inspannen om de sociale acceptatie van de lhbt-ers (lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen en transgenders) te vergroten en het thema een vaste plaats geven binnen hun gemeente.

Deze bijeenkomst vond plaats in de raadzaal van het stadhuis in Nijmegen. Wethouder mevrouw Helmer opende de bijeenkomst met een terugblik in de geschiedenis waarbij ze met het schaamrood op de kaken moest toegeven dat Nijmegen in het verleden niet altijd even tolerant is geweest. Ter onderbouwing toonde ze een archiefstuk uit 1726 uit het Bestuurlijk Archief der stad Nijmegen waarin melding wordt gemaakt van een terechtstelling van een homoseksueel.

Het boek behoefde nog wel enige behandeling voordat het naar de raadszaal kon. En het was maar goed dat dit was gebeurd want ondanks het keurig aantrekken van de witte handschoenen om de het belang van het boek te onderstrepen wilde de wethouder het boek graag omhoog houden voor het aanwezige publiek. En dat is nu eenmaal niet de favoriete houding van een boek. Nadat de wethouder haar praatje had afgerond is het boek weer veilig in het depot. Toch leuk als archiefmateriaal naar aanleiding van een actuele aanleiding een historische illustratieve bijdrage kan leveren.

Lees meer over de roze geschiedenis van Nijmegen op de website van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.

vrijdag 10 oktober 2014

Vierdaagsefoto’s KNBLO in Wikimedia Commons

Wikimedia Commons
In 2013 heeft het Regionaal Archief Nijmegen bijna 1200 foto’s van de Nijmeegse vierdaagse uit het archief van de KNBLO als Open Data ter beschikking gesteld. Op Opencultuurdata.nl kwam een uitgebreide toelichting bij de dataset en op Flickr is een kleine selectie te zien. Het betreft de beschrijvingen van alle foto's maar alleen de afbeeldingen tot 1940, in verband met het auteursrecht. Alle foto’s van de Vierdaagse ook van ná 1940, zijn uiteraard te zien in de Digitale Studiezaal.

Deze week kreeg ik onverwacht een mailtje van Bas, een Nijmeegse student die onder de naam Basvb zeer actief is op Wikipedia, waarin hij ons bedankt voor het vrij ter beschikking stellen van deze foto’s. De afgelopen weken had hij namelijk gewerkt aan het uploaden van de vierdaagsefoto’s op Wikimedia Commons. Dit is de beeldbank achter het bekende Wikipedia waarin vrij herbruikbare mediabestanden worden opgenomen om toe te voegen aan artikelen in Wikipedia maar ook op andere manieren verder te verspreiden. Een betere plek om het gebruik van de fotocollectie te vergroten is er bijna niet. Enkele foto’s zijn ook al verwerkt in artikelen, en dan niet alleen over bijvoorbeeld de Noodvierdaagse van 1940 maar ook bij een artikel over de Leidse studentenvereniging Pro Patria.

De Leidse Studenten Weerbaarheidsvereniging 
"Pro Patria" tijdens de 21e Vierdaagse (1931).
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
De dank is dus vooral aan Bas die een prachtig voorbeeld heeft gegeven hoe je gebruik kunt maken van de Open Data die archieven en ook steeds meer andere overheidsinstellingen beschikbaar stellen. Op www.nijmegen.nl/opendata staat een overzicht van de datasets van de gemeente Nijmegen. Het Regionaal Archief Nijmegen wil alle foto's waarvan het auteursrecht is vervallen of waarbij de licentie dat toestaat als Open Data beschikbaar gaan stellen.

dinsdag 7 oktober 2014

Archieven katholieke Nijmeegse jeugdorganisaties

In 2012 zijn door het Katholiek Documentatie Centrum enkele Nijmeegse archieven aan het Regionaal Archief Nijmegen geschonken. Onlangs is de bewerking afgerond van drie archieven van katholieke, Nijmeegse jeugdorganisaties:

- Katholieke Arbeiders Jeugd (KAJ), district Nijmegen, 1945-1965
- Vrouwelijke Katholieke Arbeiders Jeugd (VKAJ), district Nijmegen, 1947-1965
- Katholieke Werkende Jongeren (KWJ) later bekend als ‘KWJ – beweging voor werkende jongeren’,district Nijmegen, 1965-1982.

De KAJ en de VKAJ ontplooiden in de jaren na de Tweede Wereldoorlog activiteiten in de sfeer van het vormingswerk onder katholieke jongeren. Daarnaast groeide ook de aandacht voor de belangenbehartiging voor jongeren. In 1949 pleitten de KAJ en VKAJ al voor hogere jeugdlonen. Later kwamen ook kwesties als verbetering van de arbeidsomstandigheden en verlenging van de partiële leerplicht op de agenda.


Met de uitbreiding van de welvaart, vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw, gingen de KAJ en de VKAJ zich hoe langer hoe meer bezighouden met voorzieningen voor vrijetijdsbesteding van jonge arbeiders. In 1965 fuseerden de KAJ en VKAJ tot de Katholieke Werkende Jongeren in Nederland. De banden met de RK kerk werden losser en ook niet-katholieke jongeren konden voortaan lid worden. Rond 1968 werden vorming, bewustwording en belangenbehartiging weer hoog op de agenda geplaatst. Een hoogtepunt was in dit opzicht de eerste landelijke demonstratie van werkende jongeren in 1969, en wel op 1 November, ‘Dag van de Werkende Jongeren'.

De archieven zijn helaas niet compleet bewaard gebleven. Het archief van de Katholieke Arbeiders Jeugd beslaat de periode 1956-1965; dat van de Vrouwelijke Katholieke Arbeiders Jeugd de periode 1957-1965 en van het archief van de Katholieke Werkende Jongeren (‘KWJ – beweging voor werkende jongeren’) zijn alleen stukken uit de periode 1965-1976 aanwezig. Toch geven deze archieven inzicht in de geschiedenis van de (katholieke) arbeidersjeugd in de regio Nijmegen en de plaats die werkende jongeren innamen in zowel plaatselijke als landelijke discussies betreffende werkende jongeren, alsook in hun deelname aan acties ter verbetering van arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden van jongeren.

De inventarissen van de archieven zijn in de Digitale Studiezaal te vinden en de beschrijvingen van de drie organisaties zijn opgenomen in het digitale Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.





dinsdag 30 september 2014

Het archief zet oorlogsverleden op de kaart


De tentoonstelling 'Ontmoetingen in oorlogstijd', tot 22 februari 2015 te zien in Museum Het Valkhof, vertelt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen. Met het archief als grootste bruikleengever is het een uitgelezen mogelijkheid om een aanzienlijke selectie bijzondere stukken uit de collectie het archief in het museum te bekijken. Ook online zet het archief het oorlogsverleden op de kaart. Letterlijk in dit geval, met een speciale Atlas WO2

Het kan niemand ontgaan zijn: de afgelopen weken was er veel aandacht voor de 70-jarige herdenking van Operatie Market Garden en de bevrijding van Nijmegen. Zo was het archief in de Vasim te vinden waar er onder grote belangstelling oorlogsaffiches werden vertoond en kinderen zelf een affiche konden restaureren. 

De bevrijding betekende voor de stad echter niet het einde van de oorlogsverschrikkingen. Nijmegen werd frontstad en een half jaar lang vielen er bij de dagelijkse beschietingen veel (burger)slachtoffers. De online Atlas WO2 maakt 70 jaar na dato deze periode en de voorgaande oorlogsjaren inzichtelijk door gebeurtenissen, slachtoffers, oorlogsschade en nog veel meer informatie te presenteren op een kaart.

De Atlas WO2 Nijmegen bevat gegevens over Nijmegen in de periode 1940-1945. Via verschillende kaarten is een schat aan informatie te vinden over Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Door kaarten en luchtfoto's van voor en na de oorlog over elkaar te leggen is bijvoorbeeld de grote materiële oorlogsschade  te zien. Gebeurtenissen waarbij mensen zijn omgekomen of het woonadres van oorlogsdoden zijn andere ingangen om de gegevens afkomstig van de website www.oorlogsdodennijmegen.nl te doorzoeken.

De Atlas WO2 is gerealiseerd in samenwerking tussen het Regionaal Archief Nijmegen en de werkgroep Oorlogsdoden Nijmegen. De komende jaren zal de atlas uitgebreid worden met nieuwe thema's, zodat aan de hand van de kaarten een steeds vollediger beeld van de geschiedenis van Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog verkregen kan worden.

Een screenshot van de Atlas WO2 Nijmegen

dinsdag 23 september 2014

Herdenking van een vliegtuigcrash in Hees


Hees in 1935. Het lage pand links van het door een brand
gehavende hotel Heeslust zou in 1944 worden getroffen door de
crash. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Het geeft me voldoening om als medewerker van het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) antwoord te kunnen geven op prangende vragen van onderzoekers die bij ons aankloppen – al reiken wij meestal alleen mogelijke vindplaatsen van relevante stukken aan en vindt de onderzoeker daarin zelf een antwoord. Het afgelopen jaar was ik zijdelings betrokken bij een speurtocht aangaande een vliegtuigcrash in Hees in 1944. Het toeval hielp een handje mee om het gewenste resultaat te bereiken…

Een onderzoeker vraagt het RAN begin september 2013 welke informatie wij hebben over een bommenwerper die op 25 september 1944 rond 18.20 uur op de Dorpsstraat in Hees is neergestort: was het een Amerikaanse Mitchell of een Britse Spitfire? Klopt de opgegeven crashlocatie? De onderzoeker wil feiten van geruchten scheiden en zoekt harde bewijzen. Onze archieven leveren geen bewijzen op, wel een aanwijzing. Het dagrapport van de Luchtbeschermingsdienst van 26 september 1944 maakt gewag van een zware Amerikaanse bommenwerper die de dag ervoor is gevallen op de Dorpsstraat 148-150. Over het vliegtuigtype en de bemanning wordt hoegenaamd niets gemeld.

Fragment uit het dagrapport van de Luchtbeschermingsdienst van
26 september 1944. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Midden mei 2014: een Engelsman meldt het RAN dat hij een aanvulling heeft op een tekst in onze kennisbank over een vliegtuigcrash in Hees in 1944. Bij die crash kwam zijn oom om het leven, samen met twee andere Britten en een Australiër. Ook op de grond vielen enkele doden. De Engelsman heeft meer informatie over de achtergronden van de crash en is graag bereid die te delen. Wat een toeval! Ik breng de Engelsman en de Nederlandse onderzoeker met elkaar in contact in de hoop dat zij elkaar kunnen helpen. De zaak is daarmee voor mij afgerond. In later maanden passeren nog enkele e-mails van de twee over de crash, waarbij puzzelstukjes langzaam in elkaar lijken te vallen.

Hees in 1957. In het midden de huizen die werden herbouwd
op de plaats van de crash. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Midden augustus: de Nederlandse onderzoeker belt op en zegt met gepaste vreugde dat het met de hulp van verschillende personen en instellingen, waaronder het RAN, is gelukt om het bewijs te leveren dat het de Amerikaanse B-25 Mitchell F-211 was die op de bewuste datum in 1944 is neergestort. Belangrijk nieuws voor nabestaanden van de slachtoffers. En nog meer: aanstaande donderdag  25 september, 70 jaar na dato, zullen nabestaanden, oud-militairen en ooggetuigen aanwezig zijn bij een ceremonie in Hees om de slachtoffers van toen te gedenken. Is er een mooiere ontknoping van een speurtocht te bedenken?


vrijdag 19 september 2014

Nog meer bevrijders voor de lens


Engelse militairen voor Sigarenmagazijn W. van den Berg,
hoek Molenstraat/In de Betouwstraat.
Collectie Anna Huybers, F26900
Deze zomer werd het Regionaal Archief Nijmegen benaderd door de zoon van een geallieerde Britse militair en een Nederlandse vrouw, die elkaar tijdens de bevrijding van Nijmegen in 1944 hadden leren kennen. De vrouw woonde destijds als Anna Huybers aan de Oude Heselaan in Nijmegen, waar zij als free-lance fotografe werkzaam was. Inmiddels is zij 90 jaar oud en woonachtig in Engeland. Via haar zoon gaf zij te kennen dat zij 120 foto’s die zij in september 1944 in Nijmegen heeft gemaakt aan een breed publiek ter beschikking wilde stellen, en daarbij was het Regionaal Archief in beeld gekomen. Met de herdenking van 70 jaar Market Garden in het vooruitzicht was dat natuurlijk een welkom aanbod en een mooie aanvulling op de fotocollectie van Bevrijders voor de lens.

De dochter van bakker Speijers aan
de Nieuwe Nonnendaalseweg in het
uniform van een geallieerde militair.
Collectie Anna Huybers, F26942
Om in haar onderhoud te voorzien, maakte Anna Huybers foto’s van geallieerde militairen die zij naar hun thuisfront konden sturen. Voor elke zes gemaakte afdrukken kreeg zij als vergoeding honderd sigaretten. Haar toekomstige echtgenoot zat in het Britse 8th Army. Hij kon haar toegang verschaffen tot gebieden waar burgers normaal gesproken niet werden toegelaten. Zo kreeg zij bijvoorbeeld de gelegenheid om militairen te fotograferen die waren gelegerd op het terrein van het Gemeentelijk Slachthuis aan de Havenweg. Naast opnamen van geallieerde militairen maakte Anna ook foto’s van enkele vrienden en van de verwoestingen in de stad.

Geallieerde militairen laten zich met bewoners uit
de omgeving fotograferen voor het thuisfront.
Collectie Anna Huybers, F26904
Het Regionaal Archief Nijmegen heeft deze 120 foto’s gescand en ze zijn vanaf nu als de collectie Anna Huybers te zien via de Digitale StudiezaalMocht u personen herkennen, dan kunt u dit laten weten door middel van de knop 'reageren' onder de betreffende foto.

maandag 8 september 2014

Toekomst popmuziek in het archief

Cas Ronckers
Op donderdag 18 september komen het verleden en de toekomst van de popmuziek samen in het Regionaal Archief Nijmegen. Tijdens de Nijmeegse editie van de Popronde zullen er live drie van de meest belovende bands en singer-songwriters van Nederland te beluisteren zijn.

Vanaf 20.00 uur is iedereen van harte welkom om te genieten van de muziek van fantastische muzikanten en kennis te maken met het erfgoed van de Nijmeegse popcultuur. Toegang is gratis.

20.30 uur - Cosmic U
In maart 2013 bracht Cosmic U haar debuutalbum uit. De band stond op Eurosonic 2014, kijken uit naar festivals als Oerol & ITGWO en werken aan opnames van een 2e plaat. In het noorden van het land hebben ze naam weten te vestigen en kregen lovende recensies op onder andere OOR en Kindamuzik. De focus ligt nu op het vergaren van bekendheid op nationaal

21.45 uur - Cas Ronckers
Cas Ronckers is een 17-jarige singer-songwriter uit het Limburgse Roggel. In 2013 wist hij de titel 3FM Serious Talent te bemachtigen met zijn single 'All Roads'. Hij stond met zijn band 'CAS' ondertussen al op de Zwarte Cross en in het voorprogramma van o.a. Stevie Ann, DeWolff en Rowwen Hèze. In 2014 deed Cas Ronckers mee in het derde seizoen van 'De Beste Singer-Songwriter van Nederland' van Giel Beelen. Giel Beelen: 'Wat een gast is Cas Ronckers. Hij komt er wel.' 

23.15 uur – Nosoyo
Nosoyo is een alternative pop-duo, bestaande uit Donata Kramarz en Daïm de Rijke. Dit mengsel uit Duitse, Nederlandse en Turkse nationaliteit is deels in Amsterdam en deels in Berlijn gehuisvest. Ze hebben allebij een uitgebreid verleden met bekende muzikale projecten zoals o.a. Barry Hay and The Flying V's en Über-Ich (winnaar Grote Prijs van NL 2012).

Helaas mag er in het archief geen (alcoholische) drank worden geschonken of meegenomen. Wel is er gratis koffie en thee!

Naast de live-muziek is er aandacht voor het erfgoed van Doornroosje. Niet alleen de poptempel zelf verhuist in 2014, maar ook een deel van het archief van verhuist van de Groenewoudseweg naar het depot van het archief. In de hal zijn bijzondere historische livebeelden van concerten te zien en een niet eerder vertoonde selectie van de onlangs verworven posters en affiches van het poppodium wordt geprojecteerd. Meer over de geschiedenis van Doornroosje en de affichecollectie lees je in de kennisbank van het Huis van deNijmeegse Geschiedenis.



donderdag 4 september 2014

Verbeteringen in de Digitale Studiezaal

Naast de toevoeging van nieuwe bronnen en scans van foto’s en archiefstukken – zoals recent de woningkaarten – werken we ook voortdurend aan de verbetering van de werking van de Digitale Studiezaal. In de nieuwe versie zijn er aanpassingen in vormgeving en functionaliteit. In dit blog licht ik enkele belangrijke wijzigingen kort toe.

Nieuwe viewer
Op de eerste plaats is er een nieuwe viewer voor de foto’s in de beeldbank en voor de scans van krantenpagina’s, adresboeken en woningkaarten. Deze viewer biedt dezelfde opties als de oude maar in- en uitzoomen gaat nu vloeiend (met het scrollwiel van de muis) en met slepen kan snel naar een ander deel van de afbeelding genavigeerd worden.

Personen en locaties in plaats van Indexen
Met de toevoeging van bronnen over huis- en grondeigenaren en woningkaarten is nu veel informatie te vinden over een bepaalde locatie (adres/perceel/woning). Om hier goed in te kunnen zoeken, is een apart formulier voor Locaties beschikbaar. Indexen is vervangen door Personen omdat het in de indexen in bijna alle gevallen ging om namen van personen in onder meer doop-, trouw- en begraafboeken, notariële akten en huis- en grondeigenaren. Personen en Locaties staan onder Uitgebreid Zoeken aan de rechterzijde, ter onderscheid van de knoppen per collectie of voor specifieke bronnen (archieven, bibliotheek, beeldbank, kranten).

Via Locaties kan nu specifiek gezocht worden naar een adres, een kadastraal nummer of een huisnummer. Vanaf het begin van de negentiende eeuw heeft men elk pand per wijk een nummer gegeven. Dit huisnummer gebruikte de gemeente in haar belastingkohieren en vanaf ca.1830 als officiële huisnummering. Bij de kadastrale aanduiding gaat het alleen om de nummers uit de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel uit 1832, bij de invoering van het kadaster. Een uitgebreide toelichting over het zoeken staat in de hulpsectie van de Digitale Studiezaal .

Kleine verbeteringen
In het detailscherm voor archiefstukken is nu duidelijker aangegeven onder welke rubriek in de toegang de beschrijving valt. In de boom aan de linkerzijde van het scherm is deze rubriek zwart gehighlight en bovenaan de beschrijving van een bestanddeel staat een link naar de rubriek.

Tot slot staan bovenaan de website links naar de twee andere websites van het Regionaal Archief Nijmegen: het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis en de Historische Atlas.

Mocht u vragen of opmerkingen hebben over de wijzigingen of nog andere verbeteringen wensen in de Digitale Studiezaal dan hoor ik dat graag. U kunt deze mailen naar hetarchief@nijmegen.nl .

vrijdag 1 augustus 2014

Eindstand voorverkiezing Nijmeegse Stuk van het Jaar 2014!

Nederlandse archiefinstellingen gaan in oktober tijdens de Maand van de Geschiedenis op zoek naar het mooiste archiefstuk van Nederland rondom het thema 'Vriend & Vijand. In de aanloop naar de landelijke verkiezing vonden er lokale voorverkiezingen plaats. Zo ook in Nijmegen. Met ruim de helft van de stemmen heeft het publiek in grote getale gekozen voor de met bloed ondertekende verklaring uit 1712. Dit bijzondere archiefstuk zal in oktober tijdens de Maand van de Geschiedenis meedingen in de landelijke verkiezing van het Stuk van het Jaar 2014.

Veel dank voor het stemmen en wordt vervolgd in oktober! 


Procentueel ziet de eindstand er als volgt uit:

1. "...Eijgenhandig met mijn bloed ondergeschreven” (54%)

De met bloed ondertekende verklaring
De met bloed ondertekende verklaring vormt het sluitstuk van een van de roemruchtste rechtszaken uit de Nijmeegse geschiedenis: een klassiek liefdesdrama uit 1712 met de minnaar, een ingekwartierde militair en overspelige vrouw als verdachten voor de moord op de echtgenoot en veertien liefdesbrieven als bewijs. Het bloed mag dan zijn opgedroogd, de schuldvraag spreekt driehonderd jaar na data nog steeds tot de verbeelding. Was het de eigenzinnige luitenant, of toch zijn beste vriend, die spoorloos verdween na de fatale nacht..

Lees meer over deze geruchtmakende rechtszaak.


2. De politie is je beste vriend? (18%)

In februari 1981 is Nijmegen het decor van de grootste confrontatie tussen de gevestigde orde en actievoerders die de stad ooit gekend heeft. Meer dan tweeduizend politiemensen maken gewelddadig een einde aan de krakersactie in de Piersonstraat die de sloop van de huisjes en de bouw van een parkeergarage willen tegenhouden. Dé spreekbuis van de krakers is Radio Rataplan: 24 uur per dag is de radio in de lucht. Overal in de stad staat de zender aan. In dit historische fragment van zaterdag 21 februari 1981 lichten de krakers hun bedoelingen toe.



Lees meer over de geschiedenis van Radio Rataplan, icoon van activistisch Nijmegen.

3. “Ik feliciteer je met zijn overlijden” (13%)

Anonieme briefkaart aan de weduwe van Antoine van Dijk
Dat wens je je ergste vijand nog niet toe. Een veelgehoord gezegde, waar de anonieme schrijver van deze briefkaart echter geen boodschap aan had. Het nieuws dat politiecommissaris Antoine van Dijk – lid van de SS en NSB – is overleden na op 8 juli 1943 te zijn neergeschoten door een verzetsman is de aanleiding voor het versturen van deze kaart naar de weduwe. De tekst liegt er niet om: “Nijmegen mag zich gelukkig prijzen van die ploert verlost te zijn, (…) het was een vrolijke dag voor de Nijmegenaars…”

Lees meer over de dood van politiecommissaris Van Dijk.


4. "Aan de vriendschap geweyd" (5%)

De kaft van dit bijzondere boekje uit het begin van de negentiende eeuw laat geen twijfel over de inhoud: vriendschap staat centraal. Nog ver voor we elkaars Facebook pagina’s volschreven met berichten, felicitaties en gelukwensen werden vrienden, familie en bekenden tweehonderd jaar geleden al uitgenodigd om iets in een zogenaamd poesiealbum te schrijven. De kleine gedichtjes en versjes in het album zijn vaak een stuk poëtischer dan de gemiddelde krabbel op sociale media anno 2014: 

“Schep geluk en zegen uit der vrienschaps waterval. Klaar en zuiver als kristal, mild gelijk de regen.”

5. “Van je vrienden moet je het hebben” (10%)

Duitse propagandaposter
Het Amerikaanse bombardement op Nijmegen op 22 februari is een inktzwarte bladzijde uit de Nijmeegse geschiedenis. Een groot deel van de binnenstad wordt verwoest en honderden mensen komen om het leven. In een uiterste poging de verhoudingen tussen vriend en vijand op scherp te zetten en de Amerikaanse vrienden weg te zetten als vijanden, verspreiden de Duitsers kort na het bombardement deze propagandaposter.

Lees meer over het rampjaar 1944.




Via de Facebookpagina van onsDNA kun je alle regionale voorverkiezing volgen. Alle inzendingen zijn vanaf 1 oktober 2014 op te bewonderen op www.onsdna.nl. De hele maand oktober kun je dan stemmen op je favoriete archiefstuk. Bij de afsluiting van de Maand van de Geschiedenis wordt de winnaar, het ‘Stuk van het Jaar’, op ludieke wijze bekendgemaakt.


dinsdag 15 juli 2014

Stevenskerk ingepakt in historische beelden


De Stevenskerk en -toren staan het komende jaar in de steigers. Maar niet getreurd: de damwand die het bouwterrein afbakent is verfraaid met steigerdoeken die een inkijkje bieden in de geschiedenis van de stad. 

Twaalf doeken - voor iedere maand van het jaar een - lichten een gelijk aantal thema's uit. Denk bijvoorbeeld aan Nijmegen als loopstad, universiteitsstad, Romeinse stad of geboortestad van de Gebroeders van Limburg. Tijdens de restauratie besteedt de website van de Stevenskerk elke maand aandacht aan een ander thema. Niet verrassend is Nijmegen loopstad het eerste thema dat aan bod komt. Voor wie nog meer historisch moois wil zien worden zoeksuggesties geboden om verder te kunnen grasduinen in de collecties van het archief. 

Het project Midden in Nijmegen is een samenwerking van Ontwerpbureau STUDIO 0404, de Gemeente Nijmegen en Stichting Stevenskerk. Volg de maandelijks uitgelichte onderwerpen via Twitter en Facebook en vergeet niet een bezoekje te brengen aan de Stevenskerk, ook nu de toren in de steigers staat!

Foto: Willemien Janssen

dinsdag 8 juli 2014

Win €5000,- met een vierdaagseapp

Detachement van de Rotterdamse
politie op de Mooksebaan  in Mook.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Het Regionaal Archief Nijmegen en het Nationaal Archief stelden vorig jaar ruim 2.000 historische foto’s van de Nijmeegse vierdaagse als Open Data vrij beschikbaar voor hergebruik. In dit blog op opencultuurdata.nl staat een uitgebreide toelichting bij de Nijmeegse dataset en op Flickr is een kleine selectie hieruit te zien. De vierdaagsefoto's van het Nationaal Archief zijn onderdeel van de veel grotere Anefo fotocollectie. Open Cultuur Data zet zich in voor het openstellen van data uit de culturele sector en voor de ontwikkeling van nieuwe waardevolle toepassingen. Daarom is er nu een competitie uitgeroepen om de mooiste toepassing met open cultuurdata te bouwen waarbij vier prijzen van €5000,- zijn te winnen. De (nieuwe) deadline voor inzendingen is 1 september dus maak met de 2.000 foto's van Nijmegen en omgeving een mooie vierdaagseapp en win €5000,-!

Open Cultuurdata Api
Een van de spelregels is het verplicht gebruik van de Open Cultuur Data Api. Met deze API wordt een infrastructuur geboden die het voor ontwikkelaars makkelijk maakt om open cultuurdata van verschillende data-aanbieders op één manier te hergebruiken in nieuwe toepassingen. Hiermee wordt voor hergebruikers een belangrijke drempel weggenomen: ze hoeven niet meer per dataset een specifieke technische oplossing te ontwikkelen, maar kunnen op een universele manier het complete aanbod van open cultuurdata in Nederland benutten (op dit moment naar schatting ruim 14 miljoen items). De API bevat momenteel nog niet alle datasets maar is volop aan het groeien. De foto’s van Anefo zijn wel opgenomen maar de sets van het Regionaal Archief Nijmegen ontbreken nog hierin. Het voordeel van de API voor de Anefocollectie is al duidelijk doordat je de foto's na een zoekopdracht (zoals vierdaagse in beeldbank Nationaal Archief) meteen in beeld krijgt.

Vierdaagse 1946, maar waar en welke groep?
Nationaal Archief, Fotocollectie Anefo
Verbeter fotobeschrijvingen
De vierdaagsefoto’s uit het archief van de KNBLO zijn gedetailleerd beschreven met naast de juiste locatie en datum in veel gevallen ook de namen van de personen of groepen en een standaard gebruik van trefwoorden. De vierdaagsefoto’s in de Anefo-collectie hebben een beperktere beschrijving. Wie kan een app maken waarmee deze foto’s via crowdsourcing van trefwoorden en locatie voorzien worden? Of plaats de foto's in een tijdbalk of op een kaart? Wie ook gebruik wil maken van de data over onder meer deelnemers van alle vierdaagsen in de kennisbank van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis of van de beschrijvingen van de stukken in het archief van de KNBLO, kan contact opnemen met het archief.

Doornroosje of bevrijders Nijmegen
Het Regionaal Archief Nijmegen stelt naast de vierdaagsefoto’s nog veel meer Open Data beschikbaar en dat zal alleen maar gaan toenemen. Wie dus liever iets maakt met de affiches van Doornroosje (zie ook Roosje Poster Remix Wedstrijd) of met de portretten van de bevrijders is ook van harte uitgenodigd.

donderdag 3 juli 2014

Nijmegen door een Fransman bezongen


Dat een van de bekende Franse dichters en toneelschrijvers in zijn tijd, Paul Fort (1872-1960), Nijmegen eens heeft bezocht en bezongen was al duidelijk. In de bibliotheek van het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) bevindt zich namelijk een boekje uit 1954 met daarin een fraaie vertaling van zijn Chanson de Nimègue. Sinds kort beschikt de archiefbibliotheek ook over de originele Franse publicatie uit 1921, die naast het gedicht over Nijmegen nog veel meer gedichten en chansons over het pays des moulins (land van de molens) bevat. De dichtbundel geeft iets prijs van de context waarin Fort het gedicht over Nijmegen heeft geschreven. Bijzonder is dat het exemplaar dat aan het RAN werd geschonken een handgeschreven opdracht van de dichter bevat.

Paul Fort groeide op in Parijs, waar hij in contact kwam met dichters die aanhanger waren van het symbolisme. In deze kunststroming, een reactie op het naturalisme, staan verbeeldingskracht, fantasie en intuïtie centraal. Fort richtte op zijn achttiende het Théâtre de l’Art op en stond in 1905 aan de wieg van het literaire tijdschrift Vers et prose. Hij maakte naam en werd in 1912 verkozen tot prince des poètes, een soort Dichter des Vaderlands. Die titel hield hij tot aan zijn dood.

Aankondiging van de conférence in
De Vereniging, De Gelderlander,
28 januari 1920
Tijdens een reis die Paul Fort in 1920 door Nederland maakte dichtte hij, in lijn met de gebruikelijke thema’s in zijn werk, over de landschappen die zich voor hem ontrolden en over de steden die hij bezocht – Rotterdam, Den Haag, Haarlem, Amsterdam… en Nijmegen. Hier en daar gaf hij acte de présence en droeg hij voor uit eigen werk.
Voorafgaand aan dan wel tijdens zijn reis bouwde hij in Nederland een netwerk van Frans sprekende contacten op. Het deel Le voyage de Hollande in zijn dichtbundel Au pays des Moulins droeg hij op aan Nelly Duys, toenmalig secretaris-generaal van het Comité Hollande-France. De Nijmeegse ballade is opgedragen aan J.W. Hovenkamp, sinds 1908 leraar Frans aan het stedelijk gymnasium. Mogelijk was Hovenkamp Forts gastheer in Nijmegen.

Op 2 februari 1920 gaf Fort op uitnodiging van het Nijmeegse comité van de Alliance Française een conférence over zijn werk in de bovenzaal van concertgebouw De Vereeniging. De Gelderlander kondigde het optreden verwachtingsvol aan, maar was na afloop zeer kritisch: ‘O zeker, de vorm zijner poezie is schoon; (…) Wat hij ons zoo komplimenteus van Nijmegen zeide, dat kunnen wij jammer genoeg van hem niet getuigen: simplement admirable.’

dinsdag 17 juni 2014

Maculatuur om zielboekje

Recycling is van alle tijden, zo blijkt maar weer. In het archief van het kapittel van de Sint Stevenskerk bevinden zich enige zielboekjes, registers waarin die namen van overledenen zijn geschreven voor wie jaarlijks een H. Mis (een jaargetij) werd opgedragen. Een van die zielboekjes stamt uit 1590 en heeft een perkamenten omslag met een fragment van middellatijnse tekst. Zoiets wekt altijd onze aandacht: wat is dat voor een tekst?
Maculatuur als omslag om het zielboek uit 1590
(Archief Kapittel Sint Stevenskerk, inv. nr. 4080)

Dank zij de even welwillende als enthousiaste medewerking van de historici Ronald Wientjes (Gelders Archief), Sandor Chardonnens en Hans Kienhorst (beiden Radboud Universiteit) weten we hoe het zit. Het gaat om fragment over oogheelkunde uit een medisch handboek van Avicenna, de Perzische wetenschapper Ibn Sina, en wel om de Al-Qanoon fi al-Tibb uit circa 1025. Gerard van Cremona vertaalde het handboek in opdracht van keizer Frederik II (1212/1220-1250), waarschijnlijk in de eerste helft van de dertiende eeuw als de Canon medicinae. In het fragment rechts staat in de linkerkolom in rood: ‘fen t[er]cia de anoth[om]ia oc[u]li [et] dispo[sitio]n[ibus] ei[us]. ca[pitulum] de anath[om]ia oculi’: ‘het derde boek over de anatomie van het oog en de gesteldheid daarvan. Het hoofdstuk over de anatomie van het oog’.Voor de inhoud van de tekst verwijzen we naar de vele gedigitaliseerde vroege drukken, die zijn te vinden als je op "liber canonis" of "canon medicinae" zoekt of de links bezoekt via de Incunabula Short Title Catalogue.

De Canon medicinae bevat allerlei aantekeningen, omdat het boek intensief werd gebruikt in de medische wereld. Pas in de achttiende eeuw raakte de Canon inhoudelijk uit de mode, maar al eerder werden dergelijke handschriften hergebruikt als maculatuur, deze Canon al omstreeks 1590. Maculatuur is een term uit het drukkerswezen voor perkament of papier dat niet meer kon gebruikt worden omdat het bedrukt of beschreven was. Die vellen werden versneden om de boekband bij het inbinden van nieuwe volumes te verstevigen. In het geval van perkament was het materiaal dikwijls afkomstig van oude codices die in latere tijden waardeloos werden geacht. Vandaar dat men in oude boekbanden vaak fragmenten van oude teksten heeft teruggevonden. Fragmenten uit de oudste romans over Karel de Grote en zijn tijd (Karelepiek) is voornamelijk via dergelijke maculatuurfragmenten bekend. (bron: wikipedia)  

Pieter van Wissing

vrijdag 13 juni 2014

Keizer Karel en het WK voetbal

Karel de Grote. Miniatuur uit het Getijdenboek 
van de Hertog van Berry (Gebroeders Van Limburg)
Is het mogelijk een koppeling te maken tussen de net geopende tentoonstelling ‘Karel de Grote en Nijmegen’ in de Stratemakerstoren als activiteit in het Keizer Kareljaar én het WK voetbal? Een directe relatie tussen de 1200 jaar geleden overleden Karel de Grote en het wereldkampioenschap zal lastig zijn. De associatiereeks Karel de Grote - Nijmegen - NEC - Alireza Jahanbakhsh - Iran - WK gaat net wat te ver. In de tentoonstelling is er echter ook aandacht voor de vele verenigingen, organisaties en bedrijven die hun naam verbonden hebben of hadden met Keizer Karel. Daar zal toch vast wel een Nijmeegse voetbalvereniging bij zitten?

In de lijst van verenigingen en organisaties die voor de tentoonstelling is opgesteld staan wel Schietvereeniging Karel de Groote Nijmegen, biljartvereniging Keizer Karel en sierduivenvereniging Keizer Karel maar ontbreekt echter een voetbalclub. Zou in de Keizer Karelstad dan geen enkele voetbalclub zijn naam gedragen hebben? Maar eens kijken in de databank Sportbonden, sportclubs en sportperiodieken in Nederland tot en met 1940 met onder meer de namen van alle bonden en voetbalclubs die vóór 31 december 1940 werden opgericht. Daarin krijg ik met Keizer Karel maar één treffer en dan nog alleen maar als alternatieve naam voor Union in de periode 1923-1927.

Het is wel een leuke vondst want toevallig bestaat voetbalvereniging Union dit jaar 100 jaar. Dus net als Keizer Karel een jubileumjaar! In de eerste helft van dit jaar is dat uitgebreid gevierd. Over de geschiedenis van de club vind ik op internet alleen iets in (uiteraard) Wikipedia met naast de vermelding van de andere sporten (hochey, cricket en tennis) en de nauwe relatie met het Canisius College de opmerking dat “…van 1923 tot 1926 werd als Keizer Karel gespeeld.” In de de databank staat echter in de uitgebreide verantwoording van de naam dat op 31-10-1923 de officiële naam Keizer Karel werd en dit 23 augustus 1927 (zie ook berichtje in De Gelderlander) weer werd teruggedraaid. Intrigerend is de toevoeging dat “In 1923 leefde bij Union ernstige bezwaren tegen de registratie als Keizer Karel.” met een verwijzing naar de Sport Illustratie van 3 okt. 1923. De Sport Illustratie, het tijdschrift voor de katholieke voetbalbond, is niet online beschikbaar maar een zoektocht in De Gelderlander in de Digitale Studiezaal bevestigt de nieuwe naam in de periode 1923-1927. Over de onenigheid over de naam kan ik niets terugvinden.

Toch maar de schriftelijke bronnen in de bibliotheek en in het archief er op naslaan. In de twee jubileumboekjes over Union (uit 1929 en uit 1939) wordt met geen woord gerept over de tijdelijke naam Keizer Karel. En op bijgaande uitnodiging voor de jaarlijkse feestavond (uit het archief van het Canisius College) van 1924 prijkt gewoon de naam Union. Er blijven dus nog veel vragen over. Zou de naamswijziging nog lang een gevoelig onderwerp zijn geweest, een actie van een paar bestuursleden en wat was de reden voor de naamswijziging? En waarom de keuze voor Keizer Karel? Misschien zag men een verbinding tussen het oprichtingsjaar van de club (1914) en het sterfjaar van Karel de Grote (814)? Of was er een relatie met de instemming door de gemeenteraad in 1923 met de vestiging van de universiteit die in het begin in de pers “Keizer Karel Universiteit” als naam kreeg?

Wie het weet mag het zeggen. Het was in ieder geval in Nijmegen geen gelukkige combinatie: Karel de Grote en voetballen. Niettemin iedereen veel voetbalplezier gewenst de komende weken!