donderdag 2 mei 2013

Oorlog in beeld - de affiches uit de Collectie Tweede Wereldoorlog van het Regionaal Archief Nijmegen

door J.M.van Diejen-Peterse

De Tweede Wereldoorlog is voor Nederland een schok omdat we, net als in de Eerste Wereldoorlog neutraal denken te blijven. Na de Nederlandse capitulatie, de vlucht van het koningshuis en de regering, neemt Rijkscommissaris Seyss-Inquart in mei 1940 het bestuur over. Nederland wordt een deel van het Derde Rijk.

De Duitsers willen de Nederlandse cultuur aan het Duitse model gelijkschakelen, om de aansluiting bij het Derde Rijk, Gross-Deutschland, te vergemakkelijken. Cultuur is voor de Duitsers een belangrijk machtsmechanisme en net zo belangrijk als politieke invloed of economische macht. Daarom verandert het Nederlandse Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen in een Departement voor Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming en een Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK), voor onder meer de organisatie van kunstenaars en het maken en verspreiden van propaganda-affiches.

De kunstenaars worden georganiseerd in een Kultuurkamer naar Duits voorbeeld; in een hiërarchisch systeem, met voor elke vakgroep een gilde. Wie geen lid is, kan zijn/haar werk niet via het officiële circuit van kunsthandels verkopen en niet optreden in schouwburgen en theaters. Een aantal kunstenaarsverenigingen en individuele kunstenaars worden lid; na de oorlog geldt dit als collaboratie.

Affiches zijn voor het Derde Rijk een belangrijk propaganda-instrument. De grote, kleurrijke platen zijn, eenmaal opgeplakt, moeilijk over het hoofd te zien. Korte, pakkende teksten en mooie voorstellingen brengen de boodschap over. De meeste affiches zijn zgn. chromolitho’s, varianten van de litho (steendruk), die op grotere schaal en met minder kosten worden gedrukt. Toch kost het ontwerpen, afdrukken, verspreiden en ophangen van een enkel affiche nog zo’n 20.000 gulden.

Het valt nog niet mee om, zoals in Duitsland, goede kunstenaars voor de ontwerpen te vinden. De Nederlandse ontwerpers zijn Louis Manche, A. Koekkoek, Claudius (M.J.G.Thomassen) en Pieter Pouwels.

In het eerste oorlogsjaar mogen de burgemeesters zelf beslissen of ze de Duitse propaganda-affiches ophangen. Maar vanaf 19 juli 1941 gaat de maatregel van het ‘Aanbrengen van aanplakbiljetten van politieke strekking’ in, met voorschriften voor aanplakgelegenheden. Landelijk zorgen negen grote reclamebureaus voor de verspreiding ervan. Per opgehangen affiche krijgt de gemeente 15 cent aan legeskosten per maand. De officiële ophangtijd wordt op elk affiche vermeld, evenals het nummer van goedkeuring door het DVK.

Een groot aantal van deze oorlogsaffiches gaat verloren. Het wordt als een verzetsdaad gezien om ze te beschadigen of te bekladden met oranjegezinde leuzen als OZO (Oranje zal overwinnen). Op het beschadigen ervan staan strenge straffen, maar de pakkans is tamelijk klein. 

Veel van de affiches in de Collectie Tweede Wereldoorlog zijn landelijk, maar een aantal is ook specifiek op Nijmegen gericht: oproepen aan de bevolking om zich te melden voor graafwerkzaamheden, meldingen over de distributie, het bekendmaken van geboden en verboden en waarschuwingen over Engelse en Amerikaanse bombardementen.

Het Regionaal Archief Nijmegen heeft ruim 200 oorlogsaffiches in de Collectie Tweede Wereldoorlog en ongeveer 100 in de Affichecollectie Regionaal Archief Nijmegen. De affiches uit de Collectie Tweede Wereldoorlog zijn vanaf nu te zien via de Digitale Studiezaal; meer affiches volgen in de tweede helft van 2013. 

Voor de geschiedenis van de oorlogsaffiches: René Kok en Erik Somers, V= Victorie. Oorlogsaffiches 1940- 1945. Uitgave van het Instituut voor oorlogsdocumentatie (Zwolle 2003).
Voor het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen tijdens de oorlog: Hans Knippenberg en  Willem van der Ham, Een bron van  aanhoudende zorg. 75 jaar ministerie  van Onderwijs (Kunsten) en Wetenschappen 1918-1993  (Assen 1993).

Jacqueline van Diejen is cultuurwetenschapper en beschrijft sinds 2007 de affichecollecties van het Regionaal Archief Nijmegen.

1 opmerking:

wm.fred.horn@kpnmail.nl zei

Beste ??
Ik ben op zoek naar meer informatie over de illustrator M.G.j.Thomassen.
Deze heeft in 1943 een ontwerp voor een spel LONG TAU naar H&H (Jumbo) gestuurd waar ik het in hun archief (nu in het Historisch Museum in Amsterdam) aantrof.
Is er meer over deze tekenaar bekend?
Gaarne reactie naar mijn e-mail.
Fred Horn
P.S. Meer over LONG TAU op de website "Historisch Overzicht Nederlandse Gezelschapsspellen".