donderdag 25 oktober 2012

Bodeboekjes als voorganger van de gemeentegids

Postkantoor aan de
Van Schevichavenstraat (1920)
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Krijgen alle inwoners van Nijmegen in 2020 ook een gemeentegids in de brievenbus of zal deze dan alleen maar digitaal beschikbaar zijn? In 1920 – want dat jaar blijft nog even centraal staan, ook al is de discussie over de stadvisie2020 over het hoogtepunt heen – konden de inwoners het Jaarboekje voor Nijmegen gebruiken.

De gemeentegids kan op een lange traditie buigen want al vanaf halverwege de achttiende eeuw zijn er voorgangers te vinden, met weliswaar verschillende benamingen en enkele korte onderbrekingen. In 1906 was het Jaarboekje voor Nijmegen de opvolger van het Zakboekje dat in 1880 voor het eerst was uitgegeven. Beide boekjes werden samengesteld door de gemeentebode - in de eerste plaats verantwoordelijk voor de post van de gemeente - en waren daarom vooral bekend  als "bodeboekjes". In 1971 verscheen de laatste, drie jaar later gevolgd door een eenmalig verschenen Jaarboekje dat was samengesteld door de afdeling Voorlichting van de gemeente Nijmegen. Daarna is de draad weer opgepakt in 1980 met de uitgave van Nijmegen Compleet, de directe voorganger van de huidige gemeentegids. In die laatste serie hebben wij in onze bibliotheek overigens nog enkele ontbrekende jaren dus als iemand nog een gemeentegids uit 1981, 1983, 1985 of 1986 op zolder heeft liggen dan houden we ons aanbevolen. Die zolder kan waarschijnlijk niet helpen voor de eveneens ontbrekende Zakboekjes van 1881 tot en met 1884.

In de kennisbank van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis is iets meer te lezen over de gemeentebode en de bodeboekjes (almanakken) van vóór 1880. Een uitgebreid overzicht ontbreekt echter nog. Ik houd het hier bij de titelpagina van het Jaarboekje van 1920 en het mysterie van de vermelding van de 49ste jaargang. Op het eerste Jaarboekje (uit 1906) staat consequent 35e jaargang maar in de voorgaande Zakboekjes ontbreekt een vermelding van de jaargang. Welke 48 voorgaande jaargangen zullen in 1920 bedoeld zijn?

In de studiezaal van het archief is een uitgebreide papieren toegang op de "bodeboekjes" van 1880 tot 1974 beschikbaar met daarin de vermelding van alle organisaties en bedrijven,  met daarbij alle wijzigingen in de samenstelling van de besturen of directies in deze periode. Een makkelijk hulpmiddel voor onderzoek naar de geschiedenis van je vereniging of stichting.

donderdag 18 oktober 2012

Archeologisch depot


De laatste rondleidingen in het depot van archeologie van de gemeente Nijmegen zijn nu aan de gang. De belangstelling was groot, zo groot dat sommige mensen moesten worden teleurgesteld.

Omdat oktober de maand van de geschiedenis is, hadden we bedacht dat het leuk zou zijn om in de herfstvakantie een kijkje achter de schermen te geven in ons depot. Want wat gebeurt er nou met alle vondsten als de opgraving is afgelopen? Dat ze worden opgeslagen is bekend, maar worden ze allemaal gewassen, worden alle scherven aan elkaar geplakt en alle vondsten beschreven? Op deze vragen is het antwoord nee. De uitleg hierover wordt door een archeoloog gegeven, die precies over het hoe en waarom kan vertellen omdat hij of zij dat dagelijks doet.



De aardewerk-restaurator had zijn eigen 'winkeltje' (zie foto boven), net als onze metaal-restaurator. Er waren vondsten te zien die duizenden jaren oud zijn, zoals kiezen van mammoeten, maar ook voorwerpen uit de Tweede Wereldoorlog. De opgraving bij fort Knodsenburg is nog aan de gang, maar de verwerking van de vondsten is in vol bedrijf (foto rechts).



Wat ons betreft zijn de rondleidingen een groot succes. We zijn blij met de grote belangstelling en we gaan kijken of we dit nog eens kunnen organiseren.


woensdag 10 oktober 2012

24 uur Nijmeegse Geschiedenis 2012


Crisis of geen crisis. Het thema Arm & Rijk is van alle tijden en loopt als een rode draad door de Nijmeegse geschiedenis. Vorsten, adel, renteniers en industriëlen resideerden in Nijmegen, terwijl arbeiders en minderbedeelden ploeterden om de eindjes aan elkaar te knopen. Maar Arm & Rijk gaat niet alleen over geld en materiële zaken. Maakt geld wel gelukkig? Of ben je pas echt rijk als je gelukkig bent?

In het kader van de Maand van de Geschiedenis, het grootste historische evenement van Nederland, zal de Nijmeegse binnenstad op vrijdag 12 en zaterdag 13 oktober een etmaal lang in het teken staan van de rijke geschiedenis van de stad. Vierentwintig uur lang organiseren tal van organisaties, instellingen, verenigingen en individuen spannende historische activiteiten rondom het thema Arm & Rijk. Met ten minste 38 activiteiten voor jong en oud, georganiseerd door 24 verschillende organisaties op 17 locaties belooft ook deze tweede editie weer een prachtig evenement te worden. 

Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis is twee dagen lang de thuisbasis van tal van activiteiten. Dolly Verhoeven, hoogleraar geschiedenis van Nijmegen aan de Radboud Universiteit, gaat vrijdagavond om 19.00u in gesprek met burgemeester Hubert Bruls over zijn kijk op het Nijmeegse verleden en het thema van de Maand van de Geschiedenis 2012: Arm & Rijk. Aansluitend om 20.00u houdt Hubert Hendriks, voorzitter van de Nijmeegse Voedselbank getiteld 'Van geefhuis tot Voedselbank'. Toegang is gratis en plaatsen reserveren kan in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis of via 024 329 3699. Kijk voor het volledige programma op de website van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.

Het Regionaal Archief Nijmegen pakt op zaterdag 13 oktober uit met een veelzijdig programma waarbij verhalen centraal staan. Laat u inspireren door Annegriet Wietsma, bekend van documentaires voor Andere Tijden en Zembla. Zij zal onder meer ingaan op de basisbeginselen van de interviewtechniek, nodig om  ervaringen vast te leggen. Neem plaats op de Verhalenbank, ontdek de Verhalenjukebox, ga als historisch figuur op de foto, of reis mee door acht eeuwen Nijmeegse geschiedenis tijdens een luchtige lezing door Henk Rullmann. Voor kinderen is er een speciale wandeling langs het rijke verleden van de lange tijd zo arme benedenstad. De dag wordt afgesloten met de Nijmeegse Geschiedenisquiz, georganiseerd in samenwerking met Numaga.

Al nieuwsgierig? Kijk voor het volledige overzicht van alle andere activiteiten tijdens ’24 uur Nijmeegse Geschiedenis’ op:


Graag tot vrijdag en zaterdag!


De droge kermis van 1920 (ToenTerTijd)

Kermis op de Mariënburg, een jaartje later (1921)
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
De kermis van dit jaar zit er helaas weer op. Toen ik maandagochtend door de stad naar mijn werk fietste waren alle attracties ingepakt en vertrokken. Alleen op de Waalkade waren de grote jongens nog niet helemaal opgeruimd.

Vorig jaar verscheen er al een blog over de geschiedenis van de Nijmeegse kermis en publiceerde het archief enkele kermisfoto’s op Flickr.

De kermis van 1920 was een bijzondere door het alcoholverbod. Met dat laatste had B&W een totaalverbod van de kermis weten te voorkomen, al ging het verzet tegen het jaarlijkse drankfestijn wel ten koste van de kermissen in het Schependom. Dat de drooglegging niet volledig slaagde is te lezen in het artikel “Een kermis met tragische afloop” in De Gelderlander van 29 september 1990. Dit artikel over de kermis van zeventig jaar eerder is uiteraard een aflevering van de onvolprezen serie Nijmegen ToenTerTijd van Maarten Dongelmans. In de bibliotheekcatalogus van het archief zijn maar liefst 216 artikelen van zijn hand opgenomen over alle denkbare onderwerpen. Selecties hieruit zijn in 1988 en 1994 gepubliceerd onder de titels “Stad in stroomversnelling” en “Struinen door het stadsverleden”. De prachtige verhalen van Dongelmans over vooral het begin van de twintigste eeuw zijn voor een verbeelding van Nijmegen in 1920 onmisbare literatuur.

Een korte speurtocht in de archieven leverde nog een leuke treffer op. In het archief van de Dienst Bouw- en Woningtoezicht vond ik namelijk een serie stukken over de verpachting van standplaatsen op de kermissen van 1919 tot 1951. In het dossier over 1920 (inv.nr. 1029) kwam ik onderstaande lijsten tegen met daarin een overzicht van de attracties van dat jaar met mooie namen als de electriseermachine, een levende krokodil en het automobielcircus. De meeste zijn verdwenen, alleen de poffertjes en zoetigheden zullen in 2020 ook nog wel te vinden zijn en wie weet, komt de geheelonthouderstent weer terug.




donderdag 4 oktober 2012

Van 67.819 inwoner in 1920 tot ongeveer 175.000 in 2020

Een klassefoto uit 1920, de school is onbekend. 
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
De eerste rubriek in het in eerder blog genoemde "Verslag van den toestand der gemeente" gaat over de bevolking van Nijmegen. In gedetailleerde tabellen staan de "loop der bevolking" aangegeven, lijsten met geborenen, overledenen en gesloten huwelijken en de migratiestatistiek. Zo valt hier uit op te maken dat er 1077 meer geboortes dan overledenen waren en er 11 mensen meer vertrokken dan binnenkwamen. Enkele gegevens zijn typerend voor deze periode, zo waren van de 1844 kinderen er 70 onecht en waren van de 767 overledenen er slechts 4 gescheiden.

De bevolking op 31 december van dat jaar kwam op basis van het geboorte- en migratieoverschot op 67.819, waarvan 32.675 mannen en 35.144 vrouwen. Volgens de "voorlopige uitkomsten" van de 10e algemene volkstelling bedroeg de werkelijke bevolking echter 66.899.

Volgens de Demografische verkenning 2012 van Bureau Onderzoek en Statistiek zal de gemeente Nijmegen in 2020, afhankelijk van de woninggroei, tussen de 173.000 en 176.500 inwoners tellen. In 1820 waren het er overigens iets meer dan 14.000.

Nijmeegse voorouders zoeken
Wie graag wil weten wie al die geborenen, overledenen en gehuwden zijn in 1920 kan gebruik maken van de aktes van de burgerlijke stand en van de bevolkingsregisters. Hierbij geldt wel een beperking voor de geboortes, aangezien deze aktes pas na 100 jaar openbaar worden en hiervoor dus tot 2020 gewacht moet worden. De huwelijks- en overlijdensaktes zijn echter wel openbaar (respectievelijk na 75 en 50 jaar). Om hierin te zoeken kan sinds kort gebruik worden gemaakt van de website Wiewaswie, de opvolger van Genlias. Door de digitalisering van alle aktes van de burgerlijke stand van Gelderland door het Gelders Archief zijn binnenkort ook alle aktes online te raadplegen. Het Nijmeegse bevolkingsregister is, in tegenstelling tot de meeste gemeenten, al in 1920 opgevolgd door persoonskaarten. Deze zijn onder bepaalde voorwaarden ter inzage in de studiezaal van het archief.

De wijkkaravaan en het debat in de Lux over de stadsvisie 2020 zijn inmiddels achter de rug maar 1920 blijft op dit weblog nog even centraal staan. Volgende week meer over de kermis van dat jaar.