woensdag 29 augustus 2012

Lunchlezing over bossen die stralen als sterren

Het sterrenbos van Brakkenstein op een kaart uit 1757 van
I.H. van Suchtelen en S.I. Holland. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Als aanloop naar de Open Monumentendag op zaterdag 8 en zondag 9 september, met als thema ‘Groen van toen’, vinden op donderdag 30 augustus, dinsdag 4 september en donderdag 6 september drie lunchlezingen plaats in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis. De laatste van de drie gaat over sterrenbossen en wordt verzorgd door ondergetekende.

Wie een lezing verwacht over sterren kijken vanuit Nijmeegse bossen of over optredens van popartiesten tussen de bomen komt bedrogen uit. Een sterrenbos is een bijzonder soort bos, vooral vanwege de aanleg en het vroegere gebruik ervan. Vanuit een centraal punt in het bos, waar zich een heuveltje of een kuil bevindt, lopen kaarsrechte lanen geflankeerd door monumentale bomen naar alle windrichtingen. Wat is de bedoeling daarvan?

Sterrenbossen maken of maakten meestal deel uit van een landgoed of historische buitenplaats. Menig landheer hield wel van een jachtpartij en een sterrenbos bood daartoe uitstekende mogelijkheden. De landheer ging in de kuil liggen en kon het wild dat de paden overstak zo neerschieten. Frans Jurgens, begin vorige eeuw eigenaar van landgoed Heyendaal, maakte het zichzelf nog gemakkelijker: hij liet het wild uit het bos opdrijven door zijn knechten!
Sterrenbossen werden ook wel voor de sier aangeplant. De rechte lanen oriënteerde men het liefst op kerktorens of andere markante bouwwerken in of buiten het eigen landgoed. Vanaf het heuveltje in het midden had je zo een mooi uitzicht op de omgeving.

Een sterrenbos tussen De Hulsen en Duckenburg op een
kaart uit ca. 1806. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Op de landgoederen in en rond Nijmegen zijn vanaf begin achttiende eeuw verschillende sterrenbossen aangelegd. Een speurtocht op oude kaarten levert er al gauw een tiental op. Sommige zijn inmiddels verdwenen, maar tijdens een wandeling in Park Brakkenstein, landgoed Oosterhout en Mariënbosch kun je nog de monumentaliteit van zo'n bos ervaren.

Wil je meer te weten komen over de herkomst van sterrenbossen en over de exemplaren in en rond Nijmegen? De lunchlezing begint op donderdag 6 september om 12.30 uur en is vrij toegankelijk, net als de twee eerdere lezingen over koninklijke bomen en historische parken.

dinsdag 28 augustus 2012

Olympisch Nijmegen deel 2: de ringen van de Goffert

Personeel Gemeentewerken met 
onder nr. 4 D. Monshouwer, architect van het 
Goffertstadion (1945)
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Het bericht over de Nijmeegse Olympiërs kreeg diverse reacties en een leuk vervolg op de website Nijmegen Centraal door de bijdrage van Paul van der Heijden. Naast kanttekeningen bij het topsportklimaat in Nijmegen in heden en verleden, gaf hij ook een lastige puzzel op door de vraag naar de herkomst van de Olympische ringen op het Gofferstadion. Er kwamen verschillende mogelijke verklaringen maar niemand kon met zekerheid antwoord geven. Zou het archief meer kunnen vertellen?

De rol van de archivaris blijft in principe beperkt tot het beschikbaarstellen van de bronnen om antwoorden in te kunnen vinden. Nu doet zich bij dit vraagstuk het probleem voor dat de bronnen hiervoor nog niet helemaal optimaal toegankelijk zijn omdat het betreffende archief nog in bewerking is. Het gaat hier om het omvangrijke archief van de gemeente Nijmegen van 1811 tot 1946, ook wel bekend onder de naam Oud Secretarie Archief Nijmegen (OSAN). Sommige toegangen op (delen van) dit archief zijn nog niet afgerond en geschikt voor publicatie op internet maar kunnen wel door medewerkers doorzocht worden. En toen ik eenmaal op het goede spoor zat, kon ik het net zo goed afmaken….

Detail uit tekening K416 van de noordzijde van het
Goffertstadion uit de tekeningencollectie Oud Secretatie
Archief Nijmegen (OSAN)
Ik vond namelijk in het tekeningenarchief bijgaande tekening uit maart 1938 van de noordzijde van de tribune met de kassa’s én met de ringen boven de ingang! De architect van het stadion, technisch tekenaar van de afdeling gemeentewerken D. Monshouwer, had dus al bij het ontwerp de ringen gepland. Een relatie met het programma van de opening, zoals het optreden van de Olympische wielerploeg, lijkt er dus niet te zijn. Al ga je door deze krantenkop wel weer twijfelen.

Brief van de directeur van gemeentewerken aan
B&W van 2 april 1938.
Maar wat was dan wel zijn motivatie voor deze versiering? Daarvoor is meer informatie over de tekening noodzakelijk. De nummering op de kaart (950/1932, 630a) bracht me uiteindelijk bij het juiste stuk in het dossier (van 11 omslagen) over de aanleg van het Goffertstadion. Dit leert wel dat de uitvoering van de onderdelen op de tekening bestemd was voor de Centrale Werkplaats voor jeugdige werklozen maar over de Olympische ringen zwijgt de brief. Toch maar laten bij de aanname dat het een verwijzing is naar het Olympisch Stadion, dat als voorbeeld diende? Of iemand moet proberen zekerheid te vinden in het uitgebreide dossier over de aanleg (nrs. 19- 8474-8484) of misschien toch in dat over de opening van  het stadion (nrs. 19-8228-1/4)?

Binnenkort overigens meer informatie over het Goffertpark en over de inventarisatie van het OSAN via dit weblog.

maandag 13 augustus 2012

Nijmeegse olympiërs huldigen en zoeken

De eerste Nijmeegse olympiër:
J.J. de Blécourt (1920),
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Vandaag heet Den Bosch alle Nederlandse olympiërs welkom thuis en morgen worden de medaillewinnaars officieel gehuldigd door kabinet en NOC-NSF. Daarna volgen deze week de lokale huldigingen van de medaillewinnaars, zoals op Texel (Dorian van Rijsselberghe), in Holwierde (Jur Vrieling) en in Aalburg (Marianna Vos). Sommige sporters krijgen het druk want zowel de geboorteplaats als de woonplaats willen graag ‘hun’ sporter in het zonnetje zetten. Zo mag Ranomi Kromowidjojo zowel in Sauwerd als in Eindhoven de bloemen en het applaus in ontvangst nemen.

Nijmegen organiseerde voorafgaand aan “Londen 2012” al een uitzwaaidag voor de lokale sporthelden Jeroen Mooren, Robbert Kemperman en Maartje Goderie, al konden ze hier niet allemaal bij aanwezig zijn. Het is nog niet bekend of er ook een feestelijke ontvangst komt, vooral voor de hockeyers die met een gouden en zilveren plak thuiskomen.

Vier jaar geleden sprak burgemeester De Graaf alle Nijmeegse sporters toe die hadden deelgenomen aan de Olympische Spelen in Peking. De criteria hiervoor waren ruim want de deelnemers die in Nijmegen waren geboren, woonden of bij een Nijmeegse club actief waren, werden uitgenodigd zodat bijvoorbeeld ook de voor Egypte uitkomende turnster Sherine El Zeiny welkom was.

Nijmeegse olympiërs
Maar hoeveel Nijmeegse Olympiërs zijn er eigenlijk geweest? Wie vorig jaar aan de grote geschiedenisquiz van het Regionaal Archief Nijmegen en Numaga heeft deelgenomen, weet dat dr. J. de Blécourt de eerste Nijmeegse deelnemer aan de Olympische Spelen is geweest, bij het pistoolschieten op de spelen van Londen van 1908.

Op de website van het NOC kun je wel zoeken naar alle Nederlandse deelnemers maar dit kan alleen op naam of discipline en helaas niet op geboorteplaats (de woonplaats is begrijpelijkerwijs niet opgenomen in de database). In het nu gepubliceerde overzicht van de winnaars van de Nijmeegse sportprijs, die vanaf 1962 is uitgereikt, komen zes in Nijmegen geboren olympiërs voor. De andere vijf zijn in Nijmegen komen wonen en/of kwamen voor Nijmeegse verenigingen uit. Wie nog meer namen weet, mag de lijst van Nijmeegse olympiërs verder aanvullen in Het Digitale Huis.

Toespraak van burgemeester
Hustinx voor Fanny Blankers-Koen
in het Gofferstadion (1948),
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Bijzondere huldiging in 1948
Bij het zoeken kwam ik in de beeldbank van de Digitale Studiezaal wel onverwacht twee foto’s tegen van een zeer bijzondere sporthuldiging in Nijmegen, die van Fanny Blankers-Koen in 1948. Na haar vier gouden medailles op de spelen van Londen van 1948 kreeg ze niet alleen de bekende fiets cadeau in Amsterdam maar werd ze bij optredens in het land met veel enthousiasme ontvangen. Zo sprak op 17 oktober burgemeester Hustinx de vliegende huisvrouw in een vol Goffertstadion toe. Ze was hier door de handige organisatoren van een speedway-wedstrijd uitgenodigd voor een demonstratieloop in de pauze.