vrijdag 21 december 2012

Een postkantoor in oorlogstijd

Het hoofdpostkantoor in 1935. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
In 2010 verwierf het Regionaal Archief Nijmegen het kleine maar bijzondere archief van PTT-kantoor Nijmegen over de jaren 1941-1948. Dit archief is nu vrijwel in zijn geheel toegankelijk voor geïnteresseerden.

Voor de jongere garde: het in 1928 opgerichte Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie (PTT) was de voorloper van de huidige KPN en PostNL. In de meeste steden en dorpen had de PTT wel een vestiging, bestaande uit een postkantoor, een telegraafkantoor en een telefooncentrale. Aan de Van Schevichavenstraat staat nog steeds het gebouw dat tussen 1908 en 2010 dienst deed als het Nijmeegse hoofdpostkantoor.
Feitelijk is het verworven archief slechts een fragment van een veel groter archief, dat liep vanaf de oprichting van de PTT tot aan de privatisering van het bedrijf in 1989. Een oud-medewerker wist de stukken in 2006 te redden van vernietiging.

Het archief beslaat een zeer bewogen periode waarin de stad gebukt ging onder de Duitse bezettingsmacht, het geweld van het bombardement en beschietingen. Het is ook de periode waarin Nijmegen werd bevrijd en langzaam weer werd opgebouwd. Die gebeurtenissen hadden hun weerslag op het PTT-kantoor en haar personeel. Het archief illustreert dit treffend.

Vanaf 1943 werd het vaste personeel van het kantoor gedwongen tewerkgesteld in Duitsland. Zij die weigerden kregen direct ontslag, een aantal van hen dook onder. De tewerkstelling leidde tot een enorm personeelstekort op het kantoor, dat werd opgelost door de inzet van tijdelijke hulpkrachten – veelal jonge, ongehuwde vrouwen. Zij moesten voor hun aanstelling onder andere verklaren geen ‘Joods bloed’ te hebben, geen lid te zijn van een verboden organisatie en de Duitse bezettingsmacht te accepteren. De sollicitanten werden verder getest op hun rekenvaardigheid en topografische kennis. Na de bevrijding keerden ondergedoken en tewerkgestelde medewerkers terug en kregen de hulpkrachten eervol ontslag.

Ook het bombardement van 22 februari 1944 en de nasleep ervan hebben hun sporen in het archief nagelaten. Zo zijn er brieven over de beloning van een medewerker op het station, die direct na het bombardement de net daarvoor ingeladen post uit een brandende trein op het eerste perron wist te redden. Alle personeelsleden werden geprezen voor hun grote inzet in de weken na 22 februari.

In de bevrijdingsdagen in september 1944 dienden het kantoor en de onderliggende kelders als noodziekenhuis, waar Engelse en Duitse gewonde soldaten werden verzorgd. Begin oktober kon het kantoorpersoneel – dat wel het nodige materiaal miste – weer al haar werkzaamheden uitvoeren.

Veel dossiers in het archief gaan over de uitzending van personeel
naar Duitsland. Bron: Regionaal Archief Nijmegen

Het archief geeft, kortom, een goed beeld van hoe het PTT-kantoor, het personeel en de klanten door de oorlog werden getroffen. Voer voor historisch onderzoekers…




Geen opmerkingen: