woensdag 14 november 2012

De Nijmeegse stadsvlag: kleur bekennen


Vlag voorgesteld door de Hoge Raad van Adel, 1953.
NSAN Organisme (Algemeen), inv.nr. 2617.
Bron:  Regionaal Archief Nijmegen

Zwart en rood, dat zijn de Nijmeegse stadskleuren. Je vindt ze terug in de vlaggen van Quick 1888 en van voetbalclub NEC, in de luiken van gemeentelijke gebouwen (de Waag, de Latijnse School) en zelfs al in de beschildering van de gemeentelijke schandton uit de Middeleeuwen. Geen twijfel mogelijk dus. Of toch...? Het archief van de Secretarie van de gemeente Nijmegen over de jaren 1946-1984 bevat diverse stukken over de vaststelling en wijziging van de stadsvlag die een ander beeld schetsen.

Geel en zwart
In een brief van 30 januari 1953, gericht aan het college van Burgemeester en Wethouders van Nijmegen, deed gemeentearchivaris J.A.B.M. de Jong een voorstel tot de vaststelling van een officiële stadsvlag. Hij had geconstateerd dat de gemeente die tot dan toe niet kende. Sinds het eind van de zestiende eeuw werd in de stad wel gevlagd met zwart en rood, maar consequent gebeurde dat niet: nu eens had de vlag twee horizontale banen, dan weer meerdere.
In zijn voorstel bepleitte De Jong meteen de aanpassing van de kleuren zwart en rood, volgens hem ‘heraldisch niet de juiste kleuren’. Geel en zwart waren wel historisch verantwoord.
Het stadswapen van Nijmegen. Bron: www.nijmegen.nl
Waar kwam deze constatering vandaan? Alvorens zijn voorstel aan het college te doen, had de gemeentearchivaris advies ingewonnen bij de Hoge Raad van Adel. Deze moest worden geconsulteerd voordat een vlag definitief kon worden vastgesteld. De Raad stelde dat de kleuren van een vlag gewoonlijk waren afgeleid van de kleuren van het stadswapen. Voor Nijmegen zou dit betekenen: een vlag in geel en zwart. Het voornaamste deel van het stadswapen toont namelijk een dubbele adelaar van sabel (zwart) op een goud (geel) veld.
Dat zwart en rood al eeuwenlang als stadskleuren werden gevoerd op bijvoorbeeld stedelijke gebouwen, verklaarde De Jong als volgt: ‘(...) het komt mij niet onwaarschijnlijk voor, dat de stadskleuren oorspronkelijk geel en zwart zijn geweest, maar dat het geel via oranje tot rood geworden is’. De Jong stelde een vlag voor met drie gelijke horizontale banen in de kleuren geel-zwart-geel. De secretaris van de Hoge Raad van Adel was al akkoord met dit ontwerp.

De voorlopig door de raad vastgestelde
vlag, 1953. NSAN Organisme
(Algemeen), inv.nr. 2617.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
In de gemeenteraad
Het college legde het voorstel op 10 juni 1953 voor aan de gemeenteraad. Een meerderheid van de raad wilde niet zomaar afstappen van de kleuren die al honderden jaren waren ingeburgerd. De raad besloot voorlopig een vlag in de kleuren rood-zwart-rood vast te stellen. Het voor definitieve vaststelling vereiste advies van de Hoge Raad van Adel bleef echter ongewijzigd, zo bleek ondubbelzinnig uit een brief aan het college op 25 juli 1953: ‘Dat (...) de keuze van Uw College gevallen is op een vlag, bestaande uit drie horizontale banen geel-zwart-geel, is, naar ’s Raads oordeel, niet alleen volkomen juist, doch zelfs het enig juiste’.
 
In de raadsvergadering van 9 september stond de stadsvlag opnieuw op de agenda. De discussie die volgde ging voornamelijk over de keuze voor traditie (het kleurgebruik in de laatste drie eeuwen) versus de keuze voor heraldiek (vlag als afgeleide van het stadswapen). Uiteindelijk en op aandringen van burgemeester Hustinx stelde de raad een vlag vast met de drie horizontale banen in chromaatgeel-zwart-chromaatgeel. Waarschijnlijk wapperde de eerste nieuwe vlag voor het gebouw van de Raad van Arbeid aan het Keizer Karelplein, dat op 18 februari 1954 werd geopend.

De luiken van de Waag in de stadskleuren,
1977. Foto: Theo Hendriks.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Toch weer zwart-rood?
Eind 1972 kwam de vlag opnieuw ter discussie te staan. In het artikel Wapen, stadskleuren en vlag van Nijmegen in het tijdschrift Numaga pleitte de heer J.B. Bronsema voor de terugkeer van zwart en rood in de vlag. Hij toonde aan dat deze kleuren al in de vijftiende eeuw als stadskleuren werden gebruikt en wees op het antependium van het Nijmeegse Schippersgilde uit circa 1494. Daarop staat de zwart-rode vlag afgebeeld aan de mast van een koggeschip. Volgens Bronsema ontleende de vlag zijn kleuren wel degelijk aan het stadswapen, maar dan aan de zwarte dubbele adelaar en zijn oorspronkelijke ‘bewapening’ – zijn tong – van keel (rood). Overigens weerlegde hij de stelling dat de kleuren van een vlag per definitie voortkwamen uit een wapen.


Bronsema stuurde zijn artikel naar het college van B&W en sprak de hoop uit dat de vlag zou worden verbeterd. Het college richtte zich wederom voor advies tot de Hoge Raad van Adel en die reageerde nu – overtuigd door Bronsema’s argumenten – dat zwart en rood toch historisch verantwoord waren gebleken. Toch besloot het college in 1974 de vastgestelde vlag te handhaven. Zij vond dat het ‘nu na twintig jaar, weinig elegant en bepaald ongeloofwaardig zou klinken, om terug te keren, naar de rood-zwart kleuren’.

In 1994 stond de vlag wederom op de agenda van de raadsvergadering. Nu stemde een meerderheid voor de terugkeer naar de oude kleuren en werd de huidige vlag vastgesteld. Met twee banen, de bovenste zwart, de onderste rood.


5 opmerkingen:

Rob Essers zei

stadsvlag
Rood en zwart waren de kleuren van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (N.S.B.). Ik meen ergens gelezen te hebben dat dit na de Tweede Wereldoorlog een argument was om bij de stadsvlag voor niet-besmette kleuren te kiezen om mogelijke verwarring uit te sluiten. Ook in 1994 is een kleur rood vastgelegd die duidelijk afwijkt van het rood in de N.S.B.-vlag, hoewel dit niet expliciet in de beslispunten van het raadsbesluit van 30 maart 1994 staat.

In De Telegraaf van 5 november 1993 vond ik een heel ander argument. Onder de kop "Nijmeegse vlag terug" berichtte deze krant:
"De gemeente Nijmegen gaat haar oude stadsvlag weer in ere herstellen. Sinds 1940 had de vlag de kleur geel ingevoerd om de binding van het katholieke Nijmegen met de paus te symboliseren. De gemeenteraad heeft nu besloten het geel weer door rood te vervangen, zoals voor 1940."

Ik kan mij niet herinneren dat de paus in 1993 bij de discussie over de stadsvlag een rol heeft gespeeld...

stadswapen
Ook over een stilzwijgende wijziging van het stadswapen heb ik niets terug kunnen vinden. In de officiële beschrijving staat: "het schild gedekt door een keizerskroon van goud, gevoerd van keel ". Keel is één van de vijf heraldische kleuren (= rood). Wat moet die blauw gevoerde keizerskroon boven de ingangen van het stadhuis?

Hylke Roodenburg zei

Geachte heer Essers, beste Rob,

Een opvallende reactie. Deze blog publiceerde ik namelijk n.a.v. een vraag van iemand die vermoedde dat de vlag van kleur was veranderd vanwege de gelijkenis met de NSB-kleuren. Daarvoor heb ik in het Secretariearchief van de gemeente Nijmegen 1946-1984 geen enkele aanwijzing gevonden. Ook bij de besprekingen van de vaststelling van de stadsvlag in de gemeenteraad is niet één keer een relatie met de NSB of de Tweede Wereldoorlog gelegd.

Rob Essers zei

Vanzelfsprekende zaken worden niet altijd vermeld! Dat in 1953 niet gekozen is voor een 'besmette' zwart-rode vlag met twee banen, spreekt voor zich. Mogelijk zijn de N.S.B.-kleuren pas in 1994 expliciet ter sprake gekomen. Helaas zijn er geen notulen van de raadsvergadering van 20 maart 1994, maar er zou wel een geluidsopname bewaard gebleven moeten zijn. Wellicht is er ook iets terug te vinden in raadsvoorstel 32/1994 of in het verslag van de vergadering van de Commissie Algemene Zaken waarin het voorstel is besproken.

In de gemeentelijke folder WAPEN EN VLAG VAN NIJMEGEN van het Centraal Bureau Voorlichting uit januari 1995 verschilt het rood van de vlag in ieder geval wezenlijk van het rood (keel) in het wapen. Ook de luiken van gemeentelijke gebouwen (Waag, Latijnse School) en het gemeentelijke monumentenschildje hebben volgens mij een andere kleur dan de vlag. De kleur van de vlag vertoont gelijkenis met de huidige huisstijl van de Gemeente Nijmegen:

"KLEURGEBRUIK
Het beeldmerk en bijbehorende tekst zijn uitgevoerd in de stadskleuren rood en zwart.
Rood: PMS 201 coated, PMS 200 uncoated
Rood, full colour opbouw: C=0, M=100, Y=63, K= 29"
(bron: Altijd Nijmegen - Huisstijlhandboek - Gemeente Nijmegen - versie 2.0 - april 2010)

Volgens hetzelfde Huisstijlhandboek zijn de beeldschermkleuren (RGB) : "R130 G0 B39". Zouden bij het gemeentelijke briefpapier de drukwerkkleuren (CMYK) en beeldschermkleuren (RGB) verwisseld zijn? Zie ook http://web.forret.com/tools/color.asp?R=130&G=0&B=39#.

Als er ooit nog eens besloten wordt om de bewapening van de adelaar (klauwen en bek) in het wapen te wijzigen in keel, zou het een goede zaak zijn om ook de kleur rood van de vlag te wijzigen. Er is geen enkele reden meer om bij de vlag een andere kleur rood te gebruiken dan in het wapen.

Anoniem zei

Daarop staat de zwart-rode vlag afgebeeld op de achtersteven van een koggeschip

Nu kan ik me vergissen, maar als ik afbeeldingen van het Antepedium bekijk, dan hangt er alleen een zwart-rode zwaluwstaartvlag aan de mast; niet de achtersteven.

Of zijn er meerdere antependia?

Hylke Roodenburg zei

Geachte heer, mevrouw 'Anoniem',

U heeft scherp opgemerkt dat de vlag niet aan de achtersteven maar aan de mast hangt. De tekst heb ik daarop aangepast. Hartelijk dank voor uw opmerking.