woensdag 27 juli 2011

Woensdag 27 juli: 10.000ste bezoeker van dit jaar in het Huis


Een verraste Sharon Willemsen in de bloemetjes gezet

Op 27 juli, 15.30 uur,  is er een heugelijk moment voor het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis in de Mariënburgkapel : Sharon Willemsen uit Nijmegen wordt als 10.000ste bezoeker van 2011 begroet. Zij was totaal verrast door deze onverwachte aandacht en zichtbaar blij met de mooie bloemen en het Marikenbeeldje.

Mariken is niet alleen het icoon van Nijmegen. Ze is ook het onderwerp van de tentoonstelling Mariken, een duivels drama in middeleeuws Nijmegen. Vorig jaar mocht het Huis in totaal  ruim 15000 bezoekers begroeten. Dankzij deze succesvolle expositie en de verdere programmering van het Huis, nu bijvoorbeeld de visualisatie van de Donjonplannen en het 51e Canonvenster met de roze geschiedenis van Nijmegen, vinden steeds meer bezoekers de weg naar het Huis. Ook de site met het digitale Huis worden steeds meer bezocht. 

woensdag 20 juli 2011

Opgegraven schuilloopgraven

Wedren, kleurenopname van een schuilplaats. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen
Wedren, kleurenopname van een schuilplaats
(fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen)
De onverwachte vondst van een schuilloopgraaf op de kop van de Van Schaeck Mathonsingel leidde begin dit jaar tot enige commotie, toen ook deze gedeeltelijke moest wijken voor een nieuwe parkeergarage. De afgelopen jaren zijn bij archeologisch onderzoek (Kronenburgerpark, Berg en Dalseweg) vaker dit soort schuilplaatsen waargenomen. Telkens kwamen ze onverwacht tevoorschijn, waardoor behoud of visualisatie niet meer mogelijk waren. Om dit een volgende keer te voorkomen zou een lijst of kaart met alle locaties uitkomst bieden.

Dit bleek helaas minder eenvoudig, het door kogel- of scherfschade beschadigde archiefstuk over de aanleg bevatte wel correspondentie en begrotingen, maar een plan, inventaris of bouwtekening ontbrak. Onverwacht bood het archief van de Reinigings- en Ontsmettingsdienst uitkomst. Dankzij een schoonmaakrooster uit 1943 beschikken we nu over een inventaris van alle 105 schuilloopgraven. Deze speurtocht bracht tegelijk iets van de geschiedenis achter deze “vergeten” Nijmeegse schuilloopgraven aan het licht.

Aanleg van een schuilplaats voor de Tweede Wereldoorlog ter hoogte van het Julianapark. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen
Aanleg van een schuilplaats
ter hoogte van het Julianapark.
(fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen)
In voorbereiding op een eventuele aanval kregen gemeentebesturen de opdracht een beschermingsplan op te stellen ter verdediging van de bevolking tegen luchtaanvallen. Het in Breda toegepaste systeem, waarbij schuilloopgraven in parken en plantsoenen werden aangelegd, werd onderzocht en op 28 augustus 1939 kwam de Nederlandsche Heidemaatschappij met een plan voor de aanleg van 1200 meter schuilloopgraaf. Per telegram liet de Minister van Sociale Zaken weten dat het geen bezwaar was de aanleg in werkverschaffing uit te voeren, er kon gestart worden.

“Het is de bedoeling, dat in tijden van gevaar het publiek, dat dan op straat vertoeft in die loopgraven beschutting vindt tegen eventueele uiteenspattende granaatscherven.”
(De Gelderlander 6 september 1939)

Begin september 1939 begint men onder leiding van de Ned. Heidemaatschappij met de aanleg van 120 schuilloopgraven, uiteindelijk worden er 105 gerealiseerd.

“Er zijn ruim 100 openbare schuilloopgraven op verschillende punten van de stad. Deze zijn alle overdekt. De open loopgraven zijn ondeugdelijk gebleken. Het is dus een gelukkige omstandigheid, dat Nijmegen van den aanvang af overdekte loopgraven heeft gemaakt.”

(
De Gelderlander vrijdag 8 november 1940)
Na de Tweede Wereldoorlog worden de schuilloopgraven (gedeeltelijk) afgebroken, wanneer precies is echter niet duidelijk. Het lijkt erop dat de meeste loopgraven nog onder de huidige bestrating of plantsoenen schuil gaan. Waarschijnlijk werd alleen het herbruikbare materiaal verwijderd en werd de betonnen kuip met zand dichtgegooid om ze zo aan het oog te onttrekken. Daarna zijn ze snel in de vergetelheid geraakt.

donderdag 14 juli 2011

Historische filmbeelden van de Vierdaagse in het Regionaal Archief Nijmegen

Nijmegen staat de komende week weer in het teken van Vierdaagse. In de hal van het Regionaal Archief Nijmegen kunt u een doorlopende compilatie van historische filmbeelden van dit wereldberoemde wandelevenement komen bekijken, dat in 1909 voor de eerste keer werd gehouden met 306 deelnemers, voornamelijk militairen. Sinds 1925 is Nijmegen de enige startplaats; in 1928 lopen de eerste buitenlanders mee. In 1998 kon de miljoenste deelnemer worden begroet.

Vierdaagselopers op de Graafse Brug, 1953.
Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen
De compilatie is samengesteld door de Stichting Nijmegen Blijft in Beeld en duurt een half uur. U ziet beelden uit de jaren 1932, 1934, 1946, 1954, 1956, 1964, 1967 en 1972. Veel materiaal is afkomstig uit het Polygoonarchief en is voorzien van commentaar. Te zien is onder meer hoe in 1954 de 67-jarige Opa Schram voor de 13e keer de Vierdaagse loopt. Hij wordt geïnterviewd door sportverslaggever Dick van Rijn. Ook zijn beelden te zien van Prins Bernhard en van Prins Claus, die in 1967 de Vierdaagse heeft gelopen. Hij wordt aan de eindstreep binnengehaald door zijn echtgenote.

Voor meer filmbeelden van de Vierdaagse kunt u terecht bij VillaLUX en op de website van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis 

Komt u naar het archief, bekijk dan ook de historische foto's van de Vierdaagse achter de ramen van de gevel.

woensdag 6 juli 2011

Nijmegen 1876-1910 volgens Ben Luderer

Deze week is het precies 20 jaar geleden dat in het Nijmeegs Museum ‘Commanderie van Sint-Jan’ een tentoonstelling werd gehouden van het werk van de Nijmeegse tekenaar Ben Luderer (1937). Centraal tijdens deze expositie stond de vogelvluchttekening van oud-Nijmegen, waar hij inmiddels al ruim veertig jaar aan werkt. Luderer is niet de eerste kunstenaar die Nijmegen in vogelvluchtperspectief heeft weergegeven. In 1669 schilderde Hendrik Feltman in opdracht van het toenmalige gemeentebestuur een mooi exemplaar, dat zich in Museum Het Valkhof bevindt. 

Ben Luderer voor zijn tekenbord, 1989. Foto: Theo van Zwam,
De Gelderlander. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen
 De tekening van Ben Luderer is een megaproject van 4,5 meter breed en 1,25 meter hoog dat nog steeds in ontwikkeling is. Onderwerp is de benedenstad en een deel van de bovenstad, zoals die er in het laatste kwart van de 19e eeuw moet hebben uitgezien. In 1876 waren de eerste vestingwerken weggehaald. Nijmegen was toen nog min of meer een gaaf geheel, maar stond wel aan de vooravond van grote veranderingen. Het trof Luderer dat veel van wat hij als kind had leren kennen werd gesloopt. Hij begon zijn tekening dan ook als een pleidooi om niet alles maar in rap tempo weg te halen. Hij heeft zich indertijd persoonlijk ingezet om een pand aan de Vinkegas voor de sloophamer te behoeden. Uiteindelijk was zijn actie tevergeefs. Luderer heeft niets tegen nieuwbouw en houdt zelfs erg van moderne architectuur, maar zijn opvatting is dat niet alle nieuwbouw er hetzelfde uit moet zien.

Jarenlang heeft Luderer als een soort ontdekkingsreiziger door de straten en stegen van de oude stad gedwaald, en wat hij waarnam heeft hij detail voor detail uitgetekend. Om wat er niet meer stond op papier te kunnen herscheppen, bediende hij zich van foto’s en ander materiaal dat hem onder meer door het Regionaal Archief Nijmegen ter beschikking werd gesteld. Hij heeft zijn plattegrond niet loodrecht van boven getekend, maar onder een hoek van 45 graden. Opvallend is ook dat hij delen waarover hij achteraf niet tevreden was, heeft uitgesneden en vervangen door opnieuw getekende versies. Op sommige oudere stukken is de invloed van het licht duidelijk te zien aan de verkleuring, zodat het geheel iets weg heeft van een lappendeken. 

Detail uit de vogelvluchttekening van Ben Luderer: Grote Markt.
Foto: Museum Het Valkhof. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen
 
Het levenswerk van Ben Luderer is in de situatie van 2009 op 39 foto’s vastgelegd, die raadpleegbaar zijn via de beeldbank van het archief. Het is mogelijk om scherp tot in detail op straten en panden in te zoomen, waardoor Luderers kunstwerk des te meer tot zijn recht komt. Wij hopen dat het Ben Luderer zal zijn gegeven om dit enorme karwei op een dag naar tevredenheid te kunnen afronden.

maandag 4 juli 2011

Wie weet van de W?


Dezer dagen – zo lees ik in de krant – heeft een kunstenaar op diverse plekken in de stad duplo speelgoedblokjes op muren en gevels geplakt om zo de stad wat meer kleur te geven. Ik zag er één op de zijmuur van de Hema. Wie goed oplet, ziet veel meer kleurige details in de stad. Kijk maar eens naar de foto, waar een wilde compositie van huisbellen geflankeerd wordt door een klein emaillen plaatje met een blauwgekleurde ‘W’ erop. Een bescheiden speurtochtje tussen de middag leverde nog vier adressen op met hezelfde W-plaatje. De bordjes zijn meestal in het deurkozijn te vinden in de buurt van de bel. En de huizen waar ik een plaatje aantrof zijn allemaal honderd jaar of meer oud.

Wel heel curieus was een huis waar op een zelfde soort emaillen plaatje en in hetzelfde lettertype een blauwe ‘S’ te vinden was (In de Betoustraat). Gaat het hier om de eerste klanten van de nutsbedrijven, die Water en Stroom in huis hadden en kon de meteropnemer zo zien bij wie hij de stand moest opnemen? Of moet ik het in een heel andere richting zoeken?
Wie weet meer?

vrijdag 1 juli 2011

75 jaar Waalbrug

Precies 75 jaar na de opening van de Waalbrug werd 16 juni jl. het boek ‘Over de Waal, Waalbrug Nijmegen 1936-2011’ gepresenteerd. In het boek komt de Waalbrug in al haar facetten naar voren. Hoofdstukken met beeldmateriaal worden afgewisseld met teksten waarin ondermeer de voorgangers van de brug, de Romeinse brug, de gierpont en de spoorbrug aan de orde komen. Ook het moeizame voortraject van de brug is beschreven met veel aandacht voor ondernemer en fervent voorstander Kees Ivens. Vervolgens worden de totstandkoming van het ontwerp en de bouw behandeld en natuurlijk de feestelijke opening door koningin Wilhelmina op 16 juni 1936. Het boek besluit met de verdere geschiedenis van de brug met veel aandacht voor de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog.Het meest opvallend aan deze publicatie is het ronduit schitterende beeldmateriaal, waarvan een groot deel afkomstig is uit het Regionaal Archief Nijmegen. Het is verbazingwekkend hoe uitgebreid de bouw van de brug destijds is gedocumenteerd en dat in de sobere jaren dertig. Naast de prachtige (lucht) foto’s van de brug in aanbouw en vooral ook van de arbeiders die de klus moesten klaren, valt één afbeelding in het bijzonder op. Het is een luchtfoto uit 1934 van de brugpijlers in aanbouw, genomen in de richting van de Lentse zijde. Daar is op het talud van de dijk in witte letters(klein op deze foto, maar in het boek zeer duidelijk) leesbaar: ‘FASCISME IS MOORD’. We zijn benieuwd of iemand iets meer kan vertellen over dit opmerkelijke opschrift, wie ervoor verantwoordelijk zou kunnen zijn, bijvoorbeeld.