dinsdag 23 juni 2015

Archief van 'De Leerschool'

Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Onlangs is het archief van Schoolvereniging 'De Leerschool' voor Neutraal Bijzonder Onderwijs voor Nijmegen en omstreken geïnventariseerd. Het resultaat van die inventarisatie is te vinden in onze Digitale Studiezaal. De Leerschool was een school die was gevestigd in de Van Nispenstraat en die bestond van 1927 tot 1970. Misschien kent u nog wel iemand die er op school heeft gezeten?

De jaren '50 worden meestal aangeduid als een tijd van hiërarchische verhoudingen, en van een (in vergelijking met nu) geringere aandacht voor het welzijn van het kind. Een blik in het jaarverslag over 1954-1955 geeft ons een genuanceerdere kijken op het schoolleven van die tijd. De secretaris van de vereniging spreekt in het jaarverslag over 'hoeveel verhalen mijn kinderen over hun school, over hun juffrouw of hun mijnheer aan tafel te beste weten te geven [..]. Zijn die verhalen in opgewekte stijl, dan is meestal de zaak wel in orde, zijn ze in mineur gesteld, dan kan het aanbeveling verdienen om U eens een keertje met de klasseondewijzer(es) te verstaan.'

In de jaren '50 waren de klassen van De Leerschool goed gevuld. De naoorlogse geboortegolf kende ook in deze buurt zijn effect. Die drukke klassen gaven toen, net zoals ze nu soms doen, problemen. Het bestuur van de schoolvereniging meende in 1955 dan ook 'dat het niet anders dan grote bewondering kan hebben voor de leerkrachten [..] die onder leiding van het hoofd der school [..] de strijd tegen het grote getal zo energiek voeren'. Hoe anders was de situatie slechts twaalf jaar later, toen de secretaris in het jaarverslag zijn zorgen uitte over het dalende leerlingenaantal. Als het wettelijke minimumaantal (van 93 leerlingen) zou worden overschreden werd een directe opheffing onvermijdelijk: 'het zwaard van Damocles hangt boven onze school en nog wel aan een vrij dunne draad.' In 1970 werd de school uiteindelijk gesloten. In 1974 werd het schoolgebouw, blijkens beschrijvingen in de beeldbank, gesloopt.

woensdag 17 juni 2015

Gemaakt in Nijmegen

De maakindustrie staat deze zomer in de schijnwerpers tijdens het erfgoedfestival Gemaakt in Gelderland. Verspreid over de provincie zijn er tientallen activiteiten rondom bestaande en verdwenen industrieën: textiel in de Achterhoek, papier op de Veluwe, bakstenen langs de grote rivieren. Ook Nijmegen is nog steeds een industriestad, met moderne bedrijven als Willem Smit (transformatoren), Alewijnse (elektrotechniek) en Synthon (medicijnen) – om er slechts enkele te noemen.

Het Regionaal Archief Nijmegen belicht deze zomer in drie vitrines in de studiezaal enkele echte Nijmeegse ‘maak-bedrijven’ waarvan wij archiefmateriaal hebben: Dobbelman, de Nyma en Swift/Robinson. Wat zij produceerden? Kom het zien! Vergeet ook niet een blik te werpen op de bijzondere schilderijen van Ben Wasser.

Daarnaast geeft Erik de Vries, schrijver van '100 jaar Smit Transformatoren' op vier momenten een gratis toegankelijke lezing in het archief over de geschiedenis van de fabriek Willem Smit & Co Transformatoren. De eerste vindt plaats op donderdag 25 juni om 18.00u. U bent van harte welkom! Uitgebreide informatie vindt u op de website van het erfgoedfestival Gemaakt in Gelderland.

donderdag 11 juni 2015

Steenfabrieken te boek gesteld

Dat Gelderland (en vooral de boorden van de Rijn, Nederrijn en Waal) de bakermat van de Nederlandse baksteenindustrie is mag inmiddels wel als bekend worden verondersteld. In het kader van de erfgoedfestivals Steengoed! Gebakken in Gelderland en Gemaakt in Gelderland zijn er exposities over deze bedrijfstak in De Bastei (het voormalig Natuurmuseum), in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis en – een kleinere – in het Regionaal Archief Nijmegen (RAN). Het is mogelijk om  fiets- en vaartochten langs (vroegere) steenovens te houden en lezingen te volgen… Kortom: het kan je bijna niet zijn ontgaan dat deze streek iets heeft met bakstenen.

Het perfecte moment dus voor de publicatie van een boek over steenbakkerijen. In Twintig Gelderse steenfabrieken beschrijft Henri Th.M. Burgers wat de titel belooft: twintig steenfabrieken, waarvan de meeste aan de Waal tussen Millingen aan de Rijn en Tiel stonden. Ook enkele bedrijven aan de Maas, de Linge en de Rijn bij Lobith komen aan de orde. De fabrieken hebben gemeen dat ze eigendom waren of werden geëxploiteerd door de familie Burgers, voorouders van de auteur.

Na enkele inleidende hoofdstukken over de steenbakkersgeslachten en de ontwikkeling van de 19de-eeuwse baksteenindustrie gaat de auteur in op de geschiedenis van de afzonderlijke fabrieken. Deze hoofdstukken wisselt hij af met beschrijvingen van enkele markante leden van het steenbakkersgeslacht Burgers. Voor de bedrijfsgeschiedenissen heeft de auteur rijkelijk gebruik gemaakt van krantenberichten en (met name notariële) archieven, waaronder een aantal uit het RAN. Zo kwam hij op het spoor van de steenfabrieken van W.C. Burgers & Zoon te Neerbosch en de weduwe W.S. Bloem en Zonen te Nijmegen. Beide stonden in de uiterwaarden aan de Waal – de eerste vanaf 1876, de tweede vanaf 1864 – en beide verdwenen tijdens het interbellum. De fabriek van W.C. Burgers & Zoon moest begin jaren ’20 wijken voor het Maas-Waalkanaal, de fabriek van Bloem en Zonen maakte in de jaren ’30 plaats voor de elektriciteitscentrale.

Voor een groot deel is Twintig Gelderse steenfabrieken een opeenvolging van feitelijkheden over het ontstaan en de ontwikkeling van de verschillende fabrieken. Het boek is daardoor zeer geschikt als naslagwerk. Een enkele keer slechts is er ruimte voor de persoonlijke ervaringen van een steenbaas over het werk op de fabriek en ook bij de persoonsbeschrijvingen houdt Burgers het bij de droge gegevens uit bevolkingsregisters en akten. Als lezer krijg je een duidelijk beeld van de familiaire en zakenrelaties tussen steenbakkersfamilies.

Niet onterecht spreekt de auteur in de inleiding de hoop uit dat ook andere steenbakkersfamilies de geschiedenis van de door hen geëxploiteerde fabrieken gaan beschrijven. Want er mogen inmiddels al veel publicaties zijn verschenen over de Gelderse baksteenindustrie in het algemeen, literatuur betreffende afzonderlijke fabrieken is zeer beperkt. De heer Burgers heeft de eerste steen geworpen…

Het RAN heeft sinds begin mei nog de volgende publicaties verworven:



vrijdag 5 juni 2015

Helpt u mee de Nijmeegse woningkaarten te ontsluiten?

Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Woningkaarten vormen een belangrijk onderdeel van de bevolkingsregistratie van de gemeente Nijmegen. De woningkaarten uit de periode 1920-1946 zijn gescand en zijn te zien in onze Digitale Studiezaal. Aldaar zijn ze te vinden door 'locaties' aan te vinken en vervolgens de bron 'woningkaarten'. In de serie woningkaarten kan momenteel alleen nog gezocht worden door middel van het adres.

Graag willen we de toegankelijkheid van deze interessante bronnen vergroten. Daarom hebben we de scans van de woningkaarten 1920-1946 online gezet om ze verder te laten ontsluiten door enthousiaste vrijwilligers. De scans zijn te vinden op de website Open Archieven. De bedoeling van dit project is om de serie woningkaarten uiteindelijk ook te kunnen laten doorzoeken op naam, een handige optie voor geïnteresseerde onderzoekers. Op de website Open Archieven kunt u een invulinstructie vinden.

Meer en meer materiaal wordt dagelijks toegankelijk gemaakt via onze Digitale Studiezaal. Door onze medewerkers, maar ook door vrijwilligers. Deze vrijwilligers werken bij het Regionaal Archief Nijmegen in de studiezaal, maar tegenwoordig ook steeds vaker vanuit huis. Het meest bekende voorbeeld hiervan is het 'crowdsourcing'-platform VeleHanden. Via dit medium hebben wij eerder onze militieregisters en een deel van onze bevolkingsregisters laten indexeren door vrijwilligers uit het hele land (en zelfs van over de hele wereld!). Ook dit woningkaarten-project is nog een goed voorbeeld van het het gezegde 'vele handen maken licht werk'! Dus schroom niet en probeer het uit! Nogmaals: Open Archieven.


vrijdag 29 mei 2015

Steengoed! Mini-expositie schilderijen Ben Wasser

Een van de schilderijen van Ben Wasser.
Kunstenaar Ben Wasser woont en werkt op de Tiengeboden in de Ooijpolder. Het rivierenlandschap en de oude steenfabrieken met hun tasvelden aan weerszijden van de rivier zijn voorname thema's in zijn schilderwerk. Een selectie van zijn werk is nu te zien in een mini-expositie in de doorgang van het archief naar de bibliotheek.

De mini-expositie sluit aan bij de tentoonstelling Steengoed! Gebakken in Gelderland die o.a. in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis te zien is. In de tentoonstelling in het kader van het erfgoedfestival Gemaakt in Gelderland is de ontwikkeling te volgen van een ambachtelijke bedrijvigheid in de oudheid tot de zeer moderne industriële productie anno 2015.

Wasser zegt er zelf het volgende over: "In de jaren '50 van de vorige eeuw, de tijd van de wederopbouw, waren de steenfabrieken in de wijde omgeving nog volop in bedrijf. Dat zorgde voor de nodige modernisering en productieverhoging in de jaren '60, die in de jaren '70 resulteerde in een grootscheepse sanering. De ene na de andere fabriek doofde de oven. Het tasveld bleef leeg en verlaten achter en de haaghutten of droogschuren zakten steeds verder in elkaar. Alleen de oven hield nog een tijdje stand. Maar wat er ook gebeurde: de schoorsteen bleef vaak recht overeind, merkpaal in het landschap." Ben Wasser heeft deze ontwikkeling vanaf de jaren '70 als kunstenaar meegemaakt. Vooral de ontmanteling van de Vlietberg in de Ooijpolder en de onttakeling van de vlamoven bij Deest volgde hij al schilderend van dichtbij.

Beide exposities, zowel in het archief als Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, zijn gratis te bezoeken tijdens openingsuren. Loop gerust eens binnen!