woensdag 24 augustus 2016

Foto’s van Fotopersbureau Gelderland als open cultuurdata beschikbaar

Burchtstraat met zicht op de Schouwburg aan de
Oude Stadsgracht, 1934
In het begin van de jaren ’30 vestigden zich de heren B. Verheijen, L. Dietvorst en H. Ebben als Fotopersbureau Gelderland in de Nijmeegse Van Welderenstraat. Onder deze naam werden foto’s gemaakt. Daarnaast was er een bescheiden handel in fotografische producten die aanvankelijk ‘De Gelderse fotohandel’ werd genoemd. De activiteiten van het fotopersbureau en de fotohandel werden later samengevoegd onder de naam Foto Gelderland. 

Foto Gelderland werkte vooral voor de dagbladen De Gelderlander en het Nijmeegs Dagblad. Ook werkte men als ‘corpsfotograaf’ veel voor de Katholieke Universiteit en voor studentenverenigingen. 

Lange Brouwerstraat, 1939
In 1967 kwam Jac Trum bij Foto Gelderland werken. Hij nam de zaak in 1975 over. Doordat de Nijmeegse pers steeds meer met ‘eigen’ mensen ging werken verschoof de aandacht binnen Foto Gelderland van het maken van foto’s steeds meer naar de fotohandel. In de tachtiger jaren had het bedrijf drie winkels: in de binnenstad van Nijmegen, in het winkelcentrum De Notenhout in Neerbosch en in de plaats Elst. Het bedrijf was actief tot 1995, toen langzaam de digitale fotografie zijn intrede begon te doen. In 1995 werden de activiteiten beëindigd.

De luizenmarkt op het St. Stevenskerkhof, 1934
De fotocollectie van het Regionaal Archief Nijmegen bevat ruim 3500 fotoafdrukken en glasnegatieven van dit voormalige Fotopersbureau Gelderland. De foto’s die in en om Nijmegen zijn gemaakt geven onder meer een mooi tijdsbeeld van de stad vóór de Tweede Wereldoorlog en van de ingrijpende wederopbouwperiode erna. Het Regionaal Archief is dan ook bijzonder blij dat auteursrechthouder Jac Trum toestemming heeft gegeven om het fotomateriaal van Fotopersbureau Gelderland voortaan onder de Creative Commons licentie CC BY-SA als open cultuurdata via de Digitale studiezaal beschikbaar te stellen. Concreet houdt dat in dat de foto’s van de website gedownload mogen worden en door het publiek vrij mogen worden gedeeld, op voorwaarde van naamsvermelding Fotopersbureau Gelderland. Een voorbeeld van hergebruik op deze manier is Collectie Gelderland.

vrijdag 19 augustus 2016

Archeologische rapporten online doorspitten

Bij elke archeologische opgraving in de historierijke grond van Nijmegen en omgeving komen er wel bijzondere vondsten naar boven. Losse objecten zoals gebruiksvoorwerpen gaan uiteindelijk naar musea of verdwijnen in het archeologisch depot, grotere structuren (muren, grondsporen) kunnen vaak niet worden bewaard. Gelukkig hebben we de rapporten nog, die bureau Archeologie van elke opgraving maakt. En die rapporten zijn nu online te raadplegen via de Digitale Studiezaal van het Regionaal Archief Nijmegen.

Het gaat om rapporten uit de reeks Archeologische Berichten Nijmegen en uit soortgelijke reeksen van Wijchen en Ubbergen, daterend uit de jaren 2002-2015.  Een deel ervan was al online of onze studiezaal raadpleegbaar, nu zijn ze allemaal digitaal te lezen (behalve zogenoemde briefrapporten).

Veel rapporten uit Nijmegen gaan over opgravingen in Noord en in de Biezen, maar er zitten ook bijvoorbeeld rapporten tussen over de binnenstad, waarbij die aan de Hessenberg en de Waalkade u vast nog een belletje doen rinkelen.

Om meerdere redenen is het prettig dat de rapporten digitaal te bekijken zijn: ze zijn altijd en overal in te zien, inhoudelijk makkelijk doorzoekbaar en ze wegen niks. Er zitten namelijk behoorlijk lijvige exemplaren bij, wat geruststellend is voor diegenen die zich zorgen maken over wat er allemaal toch voor moois verdwijnt uit onze bodem: alles wordt zeer zorgvuldig gedocumenteerd.

maandag 8 augustus 2016

Het liber amoricum of vriendenboek van Gerrit Jacob Hiebendaal

Onlangs is de inventarisatie van het archief van de familie Hiebendaal over de periode 1708-1933 afgerond. Het archief is daarmee toegankelijk voor onderzoekers en geïnteresseerden. De inventaris is te raadplegen in de Digitale Studiezaal en de stukken zijn in te zien in de studiezaal van het Regionaal ArchiefNijmegen

De familie Hiebendaal bouwde vanaf het midden van de achttiende eeuw in het Land van Maas en Waal een machtspositie op, gebaseerd op geld en bestuurlijke invloed. Naast interesse in bestuurlijke zaken, vooral in waterschapsaangelegenheden, hadden de Hiebendaals een sterke belangstelling voor techniek en infrastructuur. Zo was Cornelis Bernardus Hiebendaal (1830-1902) mede-oprichter van de Stoomtram Maas en Waal (van Nijmegen naar Wamel) en de Nijmeegse Tram.

Pronkstuk van dit archief is een liber amicorum (Latijn voor vriendenboek met persoonlijke teksten en illustraties van familieleden en vrienden) van Gerrit Jacob Hiebendaal, overleden op 4 maart 1895 te Hees bij Nijmegen.

Potloodtekening met tekst van L. Pool te Druten, uit 1849, in het liber amoricum van Gerrit Jacob Hiebendaal, 1842-1856 (inv. nr. 20).
Het archief bevat andere persoonlijke stukken van de Hiebendaals en stukken betreffende hun bezittingen en functies in Horssen en omgeving, waaronder een 'rekeningboek met de gemeente Nijmegen', een register van declaraties van Cornelis Bernardus Hiebendaal, opzichter van de gemeente-eigendommen van Nijmegen onder Horssen, over de periode 1858-1905 (inv. nr. 23).

woensdag 3 augustus 2016

Nijmeegse notarissen nu nog nader toegankelijk

Rijen en rijen met notarissen in het depot
Al onze notariële archieven zijn in een nieuw jasje gestoken en zijn nu nog beter toegankelijk, dankzij de hulp van onze vrijwilligers. Tijd om daar even bij stil te staan.

Notariële archieven staan bomvol interessante gegevens over personen, organisaties en bedrijven. Dat geldt ook voor de historische archieven van de Nijmeegse notarissen.Veel onderzoekers maken er dan ook gebruik van. De toegang tot deze archieven is echter niet altijd optimaal geweest; tot voor kort was maar een klein aantal van de notarisarchieven voorzien van een index op naam, de andere archieven kon men slechts iets in vinden door grote aantallen repertoria (katernen met samenvattingen van opgemaakte notariële akten op chronologische volgorde) door te bladeren. De verpakking liet ook te wensen over: oude, soms stoffige archiefdozen met metaal erin verwerkt, en akten die stuksgewijs waren verpakt in omslagen waardoor er onnodig veel ruimte werd ingenomen.

Sinds 2011 wordt er daarom gewerkt aan het verbeteren van deze situatie. Met héél veel dank aan een paar enthousiaste vrijwilligers zijn nu alle aanwezige notariële archieven (meer dan 200 meter plankruimte) omgepakt in zuurvrije omslagen en dozen, en voorzien van een moderne plaatsingslijst. Een club andere vrijwilligers heeft sinds die tijd nijver gewerkt aan het invoeren van gegevens uit de notariële repertoria. Hun arbeid tot nu toe (voorlopig is er nog genoeg werk aan de winkel) heeft geresulteerd in een fikse uitbreiding van het aantal akten in onze Digitale Studiezaal: waar er voorheen 37.234 notariële akten te vinden waren, zijn dat er nu bijna 100.000! Het aantal persoonsvermeldingen is inmiddels gestegen naar een veelvoud daarvan.

Screenshot van een zoekopdracht
Op notariële akten kan in de Digitale Studiezaal gezocht worden door te klikken op het tabblad 'uitgebreid zoeken', 'personen' aan te vinken en vervolgens de bronsoort 'Notarissen en schepenprotocol' aan te vinken. Vervolgens kan gezocht worden aan de hand van de locatie (plaatsnaam), de periode, de persoonsnaam en van de 'bedrijfsnaam' (waaronder namen van fabrieken, maatschappelijke en bestuurlijke organisaties, banken, etc.). Aan de hand van het gevonden aktenummer (en vaak het jaar van de akte) kunt u in de inventaris van de bijbehorende notaris het juiste inventarisnummer vinden, waarmee de minuutakte kan worden opgevraagd in de studiezaal van het RAN.

Op korte termijn hopen we de indexen van de notariële akten ook beschikbaar te kunnen stellen als open data.

donderdag 28 juli 2016

Terugkeer van de 'Zeldenrust'?

Fragment van een tekening met het uitzicht vanaf de stad op Lent
en de rivier in 1755. Achter de gierpont ligt de gierbrug.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Vóór de opening van De Oversteek (2013), de Waalbrug (1936) en de spoorbrug (1879) vormde de Waal eeuwenlang een barrière voor iedereen die tussen Nijmegen en Lent en de rest van de Over-Betuwe pendelde. De brede en sterk stromende rivier oversteken was alleen mogelijk met een veerpont die enkele malen per uur heen en weer voer – als hij tenminste niet wegens ijsgang uit de vaart was genomen. Een vrijwilliger van het Regionaal Archief Nijmegen dook in het archief interessante informatie op over het veer in de achttiende eeuw. Hij merkte verder op dat de vroegere veerstoep in Lent onlangs is gereconstrueerd. Keert de pont – vanaf eind negentiende eeuw bekend als de ‘Zeldenrust’ – na tachtig jaar terug?

Aan de ketting
De eerste veerverbinding bestond uit een zeilboot die ‘vrij’ heen en weer voer. In 1657 introduceerde Hendrik Heuck de gierpont, die aan een midden in de rivier verankerde ketting lag en gebruik maakte van de stroming van het water om te gieren (heen en weer te gaan). De pont meerde niet rechtstreeks aan land aan maar aan houten gierbruggen, bestaand uit een wegdek dat over enkele naast elkaar drijvende schuiten was gelegd (zie de afbeelding).

Fragment van een plattegrond uit 1575 met links van de pont de
schuitjes die de gierkabel geleiden. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Inboedel
Onze vrijwilliger de heer E.K. Kam vond in de raadsresoluties van 1730 enige vermeldingen van de verpachting van het ‘Stads Vheer’ aan een nieuwe pachter. De taxatie die in verband hiermee plaatsvond biedt een aardig beeld van de constructie, de inboedel en ander toebehoren van het veer. De inventaris is uitgesplitst naar verschillende onderdelen: de pont zelf, de bruggen, het ijzerwerk en het touwwerk.
In de roef (het woongedeelte van het schip) stond bijvoorbeeld ‘een bed met een peuluw, 2. kussens 2. dekens. 2. paar lakens’. Verderop valt te lezen dat de pont bevestigd was aan een gierketting van 819 voet lengte en dat er her en der diverse kettingen en ankers in gebruik waren. Op de vaste brug stond een huisje met een eiken bank, waarschijnlijk een wachthokje dat ook op deze afbeelding te zien is.

Veerpoort
Het aanlegpunt van de veerpont in Nijmegen bevond zich van oudsher buiten de Veerpoort, bij de huidige Lindenberghaven. Met de introductie van de gierpont verhuisde het naar de kade tussen de Grotestraat en de Lage Markt. Voordat de Lentse veerstoep werd verplaatst naar de Veerdam lag deze in het verlengde van de Grift, de trekvaart naar Arnhem.

De gierbrug in Lent, ca. 1880. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Watertaxi
Naar aanleiding van de dijkteruglegging in Lent werd eind 2015 de veerstoep aan de Veerdam hersteld, om iets van de verloren gegane cultuurhistorie in Veur-Lent te compenseren. Wat de nieuwe functie van de veerstoep wordt, behalve het visualiseren van de vroegere aanlegplaats, is nog niet uitgekristalliseerd. Er is een opstapplaats voor voetgangers en kleine veerboten moeten er kunnen aanmeren, maar dat is nog niet gebeurd. Ook de watertaxi die vanaf deze maand tussen de Lindenberghaven en de Spiegelwaal zal varen legt er niet aan. Voorlopig lijkt een terugkeer van de Zeldenrust dus niet aan de orde.