maandag 25 juli 2016

Archief Fotokring Meer Licht toegankelijk

Onlangs is de inventarisatie van het archief van de Nijmeegse Fotokring “Meer Licht” over de periode 1930-2004 afgerond. Het archief is daarmee toegankelijk voor onderzoekers en geïnteresseerden. De inventaris is te raadplegen via de digitale studiezaal  http://studiezaal.nijmegen.nl/ran/_detail.aspx?xmldescid=2126492866 en de stukken zijn in te zien in de studiezaal van Regionaal Archief Nijmegen http://www2.nijmegen.nl/wonen/oudste_stad/Archief

De Nijmeegse amateurfotografenvereniging “Meer Licht” werd op 23 december 1893 opgericht en was daarmee de derde fotografenvereniging in Nederland. In die tijd was fotograferen een hobby die alleen rijke burgers en leden van de middenstand zich konden veroorloven. De aanschaf van fotomateriaal was immers een kostbare aangelegenheid. Fotokring "Meer Licht" is anno 2016 nog steeds actief.


Kees Ivens, de vader van de beroemde cineast Joris Ivens, was jarenlang voorzitter en bestuurslid en meer dan vijftig jaar lid. Rond 1912 was Rudolph MacLeod, echtgenoot van de bekende Nederlandse exotische danseres Mata Hari, lid. Zij werd door de Fransen wegens spionage schuldig bevonden aan hoogverraad en in 1917 gefusilleerd.

Fotokring Meer Licht. Boven, vierde van links, Greet Rutgers-Dinckgreve. Onder, van links naar rechts, de heer van Gelder, de heer Bon, voorzitter Kees Ivens en Paul Antonie Rutgers, circa 1925, Fotocollectie Regionaal Archief  Nijmegen, fotonr. F48773. Zie ook archief Fotokring "Meer Licht", inv. nr. 33.
Fotokring "Meer licht” onderneemt vele activiteiten. Op foto-avonden bespreken de leden elkaars werk. De verenigingj nodigt gastsprekers uit en organiseert "doe-avonden" en uitstapjes naar interessante plaatsen om te fotograferen. Zij viert haar jubilea met fototentoonstellingen. Ook organiseert "Meer Licht" fotowedstrijden, bijvoorbeeld in 1955 een fotowedstrijd ter gelegenheid van de viering van Nijmegen 1850 jaar stad.

De neerslag van al deze activiteiten is terug te vinden in het archief, dat onder meer bestaat uit vergaderstukken van het bestuur en ledenvergaderingen, en correspondentie met andere fotoclubs en -verenigingen. Aardig is een achttal zwart-wit glasnegatieven uit circa 1925 betreffende bijeenkomsten van leden, onder wie de voorzitter Kees Ivens (inv. nr. 33).

donderdag 21 juli 2016

Ook de honderdste Vierdaagse krijgt zijn thrillers

De twee Vierdaagsethrillers van 2016
Sinds 2008 kent de Nijmeegse boekenwereld het subgenre ‘Vierdaagsethrillers’ en zoals de laatste jaren gewoonte is geworden presenteren uitgeverijen QV en Logikos enkele maanden vóór de start van het grootste wandelevenement ter wereld beide hun thrillers. Rob Bakker presenteerde op 27 mei Het mysterie van de 100, Rudy Dek – die de ‘4-daagse thriller’ destijds introduceerde – volgde een dag later met Oorlogspad.

Er verscheen ook een informatief en in zekere zin net zo ‘spannend’ boek over het Nijmeegse wandelevenement. In De Vierdaagse van Nijmegen. Wandelen door bevrijd gebied laat Dick Lockhorst de (Vierdaagse)wandelaar kennismaken met een donkere periode uit de geschiedenis van Nijmegen en omgeving: de gevechtshandelingen in september 1944, toen Nijmegen en omgeving door de geallieerden werden bevrijd. Honderden burgers en soldaten kwamen om het leven en de stad en omliggende dorpen werden zwaar beschadigd.

In de Donald Duck die op 14 juli uitkwam staat de (Eimeegse) Vierdaagse centraal, zoals De Gelderlander berichtte. Nadat we hiervan een exemplaar geschonken hadden gekregen is zelfs dit, na aandringen van collega’s, opgenomen in de bibliotheekcollectie van het Regionaal Archief Nijmegen.

Andere recente publicaties:
Oudere publicaties:

maandag 18 juli 2016

De vele voeten die de Vierdaagse wandelden

Duizenden wandelaars maken zich op voor de 100ste editie van de Nijmeegse Vierdaagse. Maar wie waren de duizenden en duizenden wandelaars die deelnamen aan de voorgaande negenennegentig edities? 

Een club van enthousiaste vrijwilligers heeft dit voorjaar het eerste gedeelte van de deelnemersregistratie (periode 1921-1939) ingevoerd op de website VeleHanden.nl. In totaal hebben 132 vrijwilligers in razend tempo bijna 4000 scans dubbel ingevoerd en gecontroleerd. De talloze wandelaars uit deze periode - militairen en burgers - zijn op termijn eenvoudig online op te zoeken.

Voor het invoeren van de periode 1941-1987 is het Regionaal Archief Nijmegen nog op zoek naar meer enthousiaste vrijwilligers. Omdat het recentere (persoons)gegevens betreft, is gekozen voor een afgeschermd project en zullen de ingevoerde gegevens uitsluitend raadpleegbaar worden gemaakt binnen het Regionaal Archief Nijmegen.

Heeft u affiniteit met de Vierdaagse, bent u geïnteresseerd in (de Nijmeegse) geschiedenis en draagt u graag een steentje bij het beschrijven van de vele voeten? Stuur dan een mailtje naar hetarchief@nijmegen.nl.

Tijdens de Vierdaagse is er op en rond het Mariënburg trouwens ook meer dan genoeg te beleven. In de middagen is er een historische kinderactiviteit op het plein, is de tentoonstelling 100x100x100 te bezoeken in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis, hangen er levensgrote historische foto's van wandelaars in de hal van de Bibliotheek en zijn er fraaie affiches van voorgaande edities van de zomerfeesten te zien in de doorgang van het archief naar de bibliotheek.

Vanaf het Mariënburg is het ook maar een paar minuutjes lopen naar Museum Het Valkhof, waar in de tentoonstelling 100ste Vierdaagse - Wandel door de tijd, ook materiaal uit de collectie van het archief te bewonderen is.

woensdag 22 juni 2016

Liquidatie van de sociëteit De Goede Hoop

Tijdens mijn onderzoek naar de sociëteit Dat buigt breekt niet, stuitte ik toevallig op een ander type sociëteit, in Nijmegen misschien niet heel bekend, maar wel de moeite van een blog waard.

Op 3 mei 1786 liep het kantoor van notaris (en dichter) Lambert Stoppendaal Pieterszoon (1746-1815) in Nijmegen vol met zo’n veertig mannen en vrouwen, onder meer afkomstig uit de Achterhoek en Bonn. Hun aanwezigheid was juridisch vereist om een volmacht te verlenen aan Pieter Schaep Corneliszoon en Abraham van Doesburg, beurtschippers tussen Nijmegen en Dordrecht. De schippers konden daarmee de liquidatie van de in Dordrecht opgerichte sociëteit De Goede Hoop afwikkelen.

Een week later kreeg Stoppendaal weer veel bezoek, nu vooral Nijmegenaren. Zij machtigden op hun beurt de hiervoor genoemde beurtschipper Abraham van Doesburg de penningen te ontvangen van de Dordtenaren en uit te keren aan de rechthebbenden. Helaas worden er geen bedragen genoemd. Een van de deelnemers behoorde tot de bekende Nijmeegse schippersfamilie Keer.

Beide notariële akten vormen samen een voorbeeld van een overeenkomst tussen verschillende partijen betreffende lokaal personen- en vrachtverkeer – hier over water – die vooral in notariële en rechterlijke archieven zijn te vinden. Of het opvallend grote aantal vrouwen dat deelnam aan De Goede Hoop (de namen van de deelnemers zijn in de akten vermeld) ook bij andere sociëteiten voorkomt weet ik niet, maar zulke overeenkomsten roepen ook vragen op over de voorwaarden voor deelneming, de inleg en het rendement.

Een snelle blik in de betreffende literatuur leert dat er wel lokale onderzoeken naar beurtschippers zijn verricht, maar bovenlokale of zelfs landelijke publicaties over dergelijke sociëteiten zijn er nauwelijks. Veel archiefmateriaal, weinig publicaties, een interessant onderzoeksobject lijkt me – voor een ander.

Nu we het toch over Stoppendaal hebben, Peter Altena publiceerde in 1998 een mooie biografische schets over deze notaris-dichter in het Biografisch Woordenboek Gelderland.

Serendipitair vond ik wat aanvullende gegevens, namelijk dat de notaris-dichter in maart 1798 de anti-stadhouderverklaring ondertekende. Eerder, in 1792, was hij van zijn vrouw Maria Clara Siraut Destouche gescheiden ‘door verschillendheid van humeuren’, die regelmatig tot conflicten tussen de echtelieden leidden. Ja, dan kun je misschien beter uit elkaar gaan.

Pieter van Wissing

Bron: Regionaal Archief Nijmegen, archief notaris Lambert Stoppendaal, inv.nr 5, akten 18-19 (sociëteit); idem, Stadsbestuur Nijmegen 1196-1810, inv.74 (8 februari 1792, echtscheiding) en 4039 (verklaring van 27 maart 1798).

donderdag 26 mei 2016

Een 14e eeuwse Moor in het papier


Afb. 1
Zoekend naar middeleeuwse boeken en bindingen in het archief van het Stadsbestuur Nijmegen, stuitte ik op de ‘rekeningen der stad Nijmegen’. De oudste rekening, 2 katernen met een omslagje eromheen,  is gedateerd op 1382 en is geschreven op papier, een schrijfmateriaal wat je in die tijd nog niet veel tegen komt. Bij mij kwam dan ook even de twijfel op, of dit exemplaar daadwerkelijk in 1382 is geschreven, of dat het hier om een kopie gaat uit de 15e eeuw. 

In het papier van de stadsrekening met inventarisnummer 685 valt direct het watermerk op. Het is een prachtig zijaanzicht van het hoofd van een Moor (afbeelding 2). Een watermerk is een afbeelding ìn (en niet òp) het papier. Dit wordt gemaakt door op de zeef waarmee het papier wordt geschept, een afbeelding van ijzerdraad vast te maken (afbeelding 3). Doordat de afbeelding òp de zeef ligt, wordt het papier op deze plek iets dunner. Als het licht door het papier schijnt, zie je daardoor de afbeelding.

Afb. 2
In papier uit de late middeleeuwen vind je altijd een watermerk; het was de manier waarop de verschillende papiermolens hun ‘stempel’ zette op het papier dat ze maakten. Elke papiermolen had zijn eigen afbeelding. Wanneer een afbeelding werd gemaakt, bijvoorbeeld een ossenkop met een kruis erboven, ging deze een bepaalde tijd mee. Na één of twee jaar was de afbeelding dusdanig verbogen en gedeeltelijk afgebroken, dat hij vervangen moest worden. Deze nieuwe ossenkop met kruis zag er iets anders uit dan zijn voorganger; de horens waren langer, de ogen kleiner, de dwarsbalk van het kruis iets hoger, enzovoort.

Afb.3
De variaties in de watermerken kunnen helpen bij het dateren van een boek. Het papier dat gedurende 1 jaar werd gemaakt, heeft een identiek watermerk. Dit papier werd direct verkocht aan tussenhandelaren, die het weer verkochten aan schrijvers en boekbinders. Zij gebruikten het zo snel mogelijk. Je mag aannemen dat een nieuw vel papier binnen 2 jaar in een boek was gebruikt. Wanneer nu in 4 boeken één en dezelfde ossenkop wordt aangetroffen, en 2 boeken daarvan zijn gedateerd op respectievelijk 1432 en 1438, mag je ervan uit gaan dat de 2 ongedateerde boeken uit de periode 1430 tot 1440 komen.

De afgelopen 15 jaar is er enorm veel onderzoek gedaan naar watermerken, hetgeen heeft geresulteerd in diverse watermerkdatabases op internet. Hier kun je zoeken naar watermerken en de vindplaatsen ervan. Ik heb tijdens mijn studie Middeleeuwse Letterkunde zelf meegewerkt aan zo’n onderzoek, en weet dus gelukkig goed de weg in zulke databases. Ik ga mijn Moor eens proberen terug te vinden.


Afb. 4
Op de site van Bernstein, een overkoepelende website voor papieronderzoek, vind ik tussen de vele databases er enkele die al papier hebben uit de 13e eeuw. Ik kies voor de Oostenrijkse Academie voor Wetenschappen, waarvan ik weet dat zij een heel prettig zoeksysteem hebben. Aan de hand van afbeeldingen moet je telkens weer keuzes maken waardoor je zoekgebied steeds kleiner wordt. Voor mijn Moor wordt de uiteindelijke zoekopdracht: Figuren, anthropomorphe / Kopf / Mohr / frei, mit Kopfbedeckung / Stirnband / ohne Beizeichen / mit Augen / Linie Hinterkopf sichtbar / Stirnbandende zweiteilig. Ik krijg een pop up scherm met 16 afbeeldingen. Allemaal Moren van opzij met een hoofddoek (afbeelding 4). En ja, die van mij staat ertussen! Het blijkt een watermerk uit een handschrift uit 1380-1385, waarschijnlijk geschreven in het Augustiner Chorherrenstift in Klosterneuburg, Oostenrijk (afbeelding 5). (Kijk voor meer info over dit boek op deze website)

Afb. 5
De datering kan niet beter aansluiten: mijn watermerk uit 1382, en dit andere watermerk uit 1380-85. Conclusie: de stadsrekening is daadwerkelijk een origineel uit het erin aangegeven jaar, en geen latere kopie. Toch maar mooi spul, die watermerken!

Astrid Enderman | vrijwilliger Regionaal Archief Nijmegen