dinsdag 15 juli 2014

Stevenskerk ingepakt in historische beelden


De Stevenskerk en -toren staan het komende jaar in de steigers. Maar niet getreurd: de damwand die het bouwterrein afbakent is verfraaid met steigerdoeken die een inkijkje bieden in de geschiedenis van de stad. 

Twaalf doeken - voor iedere maand van het jaar een - lichten een gelijk aantal thema's uit. Denk bijvoorbeeld aan Nijmegen als loopstad, universiteitsstad, Romeinse stad of geboortestad van de Gebroeders van Limburg. Tijdens de restauratie besteedt de website van de Stevenskerk elke maand aandacht aan een ander thema. Niet verrassend is Nijmegen loopstad het eerste thema dat aan bod komt. Voor wie nog meer historisch moois wil zien worden zoeksuggesties geboden om verder te kunnen grasduinen in de collecties van het archief. 

Het project Midden in Nijmegen is een samenwerking van Ontwerpbureau STUDIO 0404, de Gemeente Nijmegen en Stichting Stevenskerk. Volg de maandelijks uitgelichte onderwerpen via Twitter en Facebook en vergeet niet een bezoekje te brengen aan de Stevenskerk en -toren, ook nu die in de steigers staan!

Foto: Willemien Janssen

dinsdag 8 juli 2014

Win €5000,- met een vierdaagseapp

Detachement van de Rotterdamse
politie op de Mooksebaan  in Mook.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Het Regionaal Archief Nijmegen en het Nationaal Archief stelden vorig jaar ruim 2.000 historische foto’s van de Nijmeegse vierdaagse als Open Data vrij beschikbaar voor hergebruik. In dit blog op opencultuurdata.nl staat een uitgebreide toelichting bij de Nijmeegse dataset en op Flickr is een kleine selectie hieruit te zien. De vierdaagsefoto's van het Nationaal Archief zijn onderdeel van de veel grotere Anefo fotocollectie. Open Cultuur Data zet zich in voor het openstellen van data uit de culturele sector en voor de ontwikkeling van nieuwe waardevolle toepassingen. Daarom is er nu een competitie uitgeroepen om de mooiste toepassing met open cultuurdata te bouwen waarbij vier prijzen van €5000,- zijn te winnen. De (nieuwe) deadline voor inzendingen is 1 september dus maak met de 2.000 foto's van Nijmegen en omgeving een mooie vierdaagseapp en win €5000,-!

Open Cultuurdata Api
Een van de spelregels is het verplicht gebruik van de Open Cultuur Data Api. Met deze API wordt een infrastructuur geboden die het voor ontwikkelaars makkelijk maakt om open cultuurdata van verschillende data-aanbieders op één manier te hergebruiken in nieuwe toepassingen. Hiermee wordt voor hergebruikers een belangrijke drempel weggenomen: ze hoeven niet meer per dataset een specifieke technische oplossing te ontwikkelen, maar kunnen op een universele manier het complete aanbod van open cultuurdata in Nederland benutten (op dit moment naar schatting ruim 14 miljoen items). De API bevat momenteel nog niet alle datasets maar is volop aan het groeien. De foto’s van Anefo zijn wel opgenomen maar de sets van het Regionaal Archief Nijmegen ontbreken nog hierin. Het voordeel van de API voor de Anefocollectie is al duidelijk doordat je de foto's na een zoekopdracht (zoals vierdaagse in beeldbank Nationaal Archief) meteen in beeld krijgt.

Vierdaagse 1946, maar waar en welke groep?
Nationaal Archief, Fotocollectie Anefo
Verbeter fotobeschrijvingen
De vierdaagsefoto’s uit het archief van de KNBLO zijn gedetailleerd beschreven met naast de juiste locatie en datum in veel gevallen ook de namen van de personen of groepen en een standaard gebruik van trefwoorden. De vierdaagsefoto’s in de Anefo-collectie hebben een beperktere beschrijving. Wie kan een app maken waarmee deze foto’s via crowdsourcing van trefwoorden en locatie voorzien worden? Of plaats de foto's in een tijdbalk of op een kaart? Wie ook gebruik wil maken van de data over onder meer deelnemers van alle vierdaagsen in de kennisbank van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis of van de beschrijvingen van de stukken in het archief van de KNBLO, kan contact opnemen met het archief.

Doornroosje of bevrijders Nijmegen
Het Regionaal Archief Nijmegen stelt naast de vierdaagsefoto’s nog veel meer Open Data beschikbaar en dat zal alleen maar gaan toenemen. Wie dus liever iets maakt met de affiches van Doornroosje (zie ook Roosje Poster Remix Wedstrijd) of met de portretten van de bevrijders is ook van harte uitgenodigd.

donderdag 3 juli 2014

Nijmegen door een Fransman bezongen


Dat een van de bekende Franse dichters en toneelschrijvers in zijn tijd, Paul Fort (1872-1960), Nijmegen eens heeft bezocht en bezongen was al duidelijk. In de bibliotheek van het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) bevindt zich namelijk een boekje uit 1954 met daarin een fraaie vertaling van zijn Chanson de Nimègue. Sinds kort beschikt de archiefbibliotheek ook over de originele Franse publicatie uit 1921, die naast het gedicht over Nijmegen nog veel meer gedichten en chansons over het pays des moulins (land van de molens) bevat. De dichtbundel geeft iets prijs van de context waarin Fort het gedicht over Nijmegen heeft geschreven. Bijzonder is dat het exemplaar dat aan het RAN werd geschonken een handgeschreven opdracht van de dichter bevat.

Paul Fort groeide op in Parijs, waar hij in contact kwam met dichters die aanhanger waren van het symbolisme. In deze kunststroming, een reactie op het naturalisme, staan verbeeldingskracht, fantasie en intuïtie centraal. Fort richtte op zijn achttiende het Théâtre de l’Art op en stond in 1905 aan de wieg van het literaire tijdschrift Vers et prose. Hij maakte naam en werd in 1912 verkozen tot prince des poètes, een soort Dichter des Vaderlands. Die titel hield hij tot aan zijn dood.

Aankondiging van de conférence in
De Vereniging, De Gelderlander,
28 januari 1920
Tijdens een reis die Paul Fort in 1920 door Nederland maakte dichtte hij, in lijn met de gebruikelijke thema’s in zijn werk, over de landschappen die zich voor hem ontrolden en over de steden die hij bezocht – Rotterdam, Den Haag, Haarlem, Amsterdam… en Nijmegen. Hier en daar gaf hij acte de présence en droeg hij voor uit eigen werk.
Voorafgaand aan dan wel tijdens zijn reis bouwde hij in Nederland een netwerk van Frans sprekende contacten op. Het deel Le voyage de Hollande in zijn dichtbundel Au pays des Moulins droeg hij op aan Nelly Duys, toenmalig secretaris-generaal van het Comité Hollande-France. De Nijmeegse ballade is opgedragen aan J.W. Hovenkamp, sinds 1908 leraar Frans aan het stedelijk gymnasium. Mogelijk was Hovenkamp Forts gastheer in Nijmegen.

Op 2 februari 1920 gaf Fort op uitnodiging van het Nijmeegse comité van de Alliance Française een conférence over zijn werk in de bovenzaal van concertgebouw De Vereeniging. De Gelderlander kondigde het optreden verwachtingsvol aan, maar was na afloop zeer kritisch: ‘O zeker, de vorm zijner poezie is schoon; (…) Wat hij ons zoo komplimenteus van Nijmegen zeide, dat kunnen wij jammer genoeg van hem niet getuigen: simplement admirable.’

dinsdag 17 juni 2014

Maculatuur om zielboekje

Recycling is van alle tijden, zo blijkt maar weer. In het archief van het kapittel van de Sint Stevenskerk bevinden zich enige zielboekjes, registers waarin die namen van overledenen zijn geschreven voor wie jaarlijks een H. Mis (een jaargetij) werd opgedragen. Een van die zielboekjes stamt uit 1590 en heeft een perkamenten omslag met een fragment van middellatijnse tekst. Zoiets wekt altijd onze aandacht: wat is dat voor een tekst?
Maculatuur als omslag om het zielboek uit 1590
(Archief Kapittel Sint Stevenskerk, inv. nr. 4080)

Dank zij de even welwillende als enthousiaste medewerking van de historici Ronald Wientjes (Gelders Archief), Sandor Chardonnens en Hans Kienhorst (beiden Radboud Universiteit) weten we hoe het zit. Het gaat om fragment over oogheelkunde uit een medisch handboek van Avicenna, de Perzische wetenschapper Ibn Sina, en wel om de Al-Qanoon fi al-Tibb uit circa 1025. Gerard van Cremona vertaalde het handboek in opdracht van keizer Frederik II (1212/1220-1250), waarschijnlijk in de eerste helft van de dertiende eeuw als de Canon medicinae. In het fragment rechts staat in de linkerkolom in rood: ‘fen t[er]cia de anoth[om]ia oc[u]li [et] dispo[sitio]n[ibus] ei[us]. ca[pitulum] de anath[om]ia oculi’: ‘het derde boek over de anatomie van het oog en de gesteldheid daarvan. Het hoofdstuk over de anatomie van het oog’.Voor de inhoud van de tekst verwijzen we naar de vele gedigitaliseerde vroege drukken, die zijn te vinden als je op "liber canonis" of "canon medicinae" zoekt of de links bezoekt via de Incunabula Short Title Catalogue.

De Canon medicinae bevat allerlei aantekeningen, omdat het boek intensief werd gebruikt in de medische wereld. Pas in de achttiende eeuw raakte de Canon inhoudelijk uit de mode, maar al eerder werden dergelijke handschriften hergebruikt als maculatuur, deze Canon al omstreeks 1590. Maculatuur is een term uit het drukkerswezen voor perkament of papier dat niet meer kon gebruikt worden omdat het bedrukt of beschreven was. Die vellen werden versneden om de boekband bij het inbinden van nieuwe volumes te verstevigen. In het geval van perkament was het materiaal dikwijls afkomstig van oude codices die in latere tijden waardeloos werden geacht. Vandaar dat men in oude boekbanden vaak fragmenten van oude teksten heeft teruggevonden. Fragmenten uit de oudste romans over Karel de Grote en zijn tijd (Karelepiek) is voornamelijk via dergelijke maculatuurfragmenten bekend. (bron: wikipedia)  

Pieter van Wissing

vrijdag 13 juni 2014

Keizer Karel en het WK voetbal

Karel de Grote. Miniatuur uit het Getijdenboek 
van de Hertog van Berry (Gebroeders Van Limburg)
Is het mogelijk een koppeling te maken tussen de net geopende tentoonstelling ‘Karel de Grote en Nijmegen’ in de Stratemakerstoren als activiteit in het Keizer Kareljaar én het WK voetbal? Een directe relatie tussen de 1200 jaar geleden overleden Karel de Grote en het wereldkampioenschap zal lastig zijn. De associatiereeks Karel de Grote - Nijmegen - NEC - Alireza Jahanbakhsh - Iran - WK gaat net wat te ver. In de tentoonstelling is er echter ook aandacht voor de vele verenigingen, organisaties en bedrijven die hun naam verbonden hebben of hadden met Keizer Karel. Daar zal toch vast wel een Nijmeegse voetbalvereniging bij zitten?

In de lijst van verenigingen en organisaties die voor de tentoonstelling is opgesteld staan wel Schietvereeniging Karel de Groote Nijmegen, biljartvereniging Keizer Karel en sierduivenvereniging Keizer Karel maar ontbreekt echter een voetbalclub. Zou in de Keizer Karelstad dan geen enkele voetbalclub zijn naam gedragen hebben? Maar eens kijken in de databank Sportbonden, sportclubs en sportperiodieken in Nederland tot en met 1940 met onder meer de namen van alle bonden en voetbalclubs die vóór 31 december 1940 werden opgericht. Daarin krijg ik met Keizer Karel maar één treffer en dan nog alleen maar als alternatieve naam voor Union in de periode 1923-1927.

Het is wel een leuke vondst want toevallig bestaat voetbalvereniging Union dit jaar 100 jaar. Dus net als Keizer Karel een jubileumjaar! In de eerste helft van dit jaar is dat uitgebreid gevierd. Over de geschiedenis van de club vind ik op internet alleen iets in (uiteraard) Wikipedia met naast de vermelding van de andere sporten (hochey, cricket en tennis) en de nauwe relatie met het Canisius College de opmerking dat “…van 1923 tot 1926 werd als Keizer Karel gespeeld.” In de de databank staat echter in de uitgebreide verantwoording van de naam dat op 31-10-1923 de officiële naam Keizer Karel werd en dit 23 augustus 1927 (zie ook berichtje in De Gelderlander) weer werd teruggedraaid. Intrigerend is de toevoeging dat “In 1923 leefde bij Union ernstige bezwaren tegen de registratie als Keizer Karel.” met een verwijzing naar de Sport Illustratie van 3 okt. 1923. De Sport Illustratie, het tijdschrift voor de katholieke voetbalbond, is niet online beschikbaar maar een zoektocht in De Gelderlander in de Digitale Studiezaal bevestigt de nieuwe naam in de periode 1923-1927. Over de onenigheid over de naam kan ik niets terugvinden.

Toch maar de schriftelijke bronnen in de bibliotheek en in het archief er op naslaan. In de twee jubileumboekjes over Union (uit 1929 en uit 1939) wordt met geen woord gerept over de tijdelijke naam Keizer Karel. En op bijgaande uitnodiging voor de jaarlijkse feestavond (uit het archief van het Canisius College) van 1924 prijkt gewoon de naam Union. Er blijven dus nog veel vragen over. Zou de naamswijziging nog lang een gevoelig onderwerp zijn geweest, een actie van een paar bestuursleden en wat was de reden voor de naamswijziging? En waarom de keuze voor Keizer Karel? Misschien zag men een verbinding tussen het oprichtingsjaar van de club (1914) en het sterfjaar van Karel de Grote (814)? Of was er een relatie met de instemming door de gemeenteraad in 1923 met de vestiging van de universiteit die in het begin in de pers “Keizer Karel Universiteit” als naam kreeg?

Wie het weet mag het zeggen. Het was in ieder geval in Nijmegen geen gelukkige combinatie: Karel de Grote en voetballen. Niettemin iedereen veel voetbalplezier gewenst de komende weken!