woensdag 21 januari 2015

Een eerste glimp van De ochtendgave

Een tipje van de sluier, meer is het niet. Zijn uitgever kan nog niet zeggen wanneer A.F.Th. van der Heijden de laatste hand legt aan De ochtendgave, de roman die hij in opdracht van de gemeente Nijmegen schrijft over de Vrede van Nijmegen (1678). Toch bleek de tijd rijp om alvast één hoofdstuk van het boek te publiceren. In een oplage van slechts 90 exemplaren. Het Regionaal Archief Nijmegen heeft er een van.

In 2009 kreeg Van der Heijden de opdracht een historische roman te schrijven over de Vrede van Nijmegen. Het werd een moeizaam proces. Een persoonlijk drama – zijn zoon Tonio kwam in 2010 om het leven ten gevolge van een verkeersongeval – en de nasleep daarvan leidden tot een vertraging van het werk. De auteur wilde de opdracht aan de gemeente Nijmegen teruggeven, maar die wees dat verzoek van de hand. Toen het manuscript zo goed als voltooid was, bleek dit het vooraf gestelde aantal pagina’s ruimschoots te overschrijden.

Boodschap van de auteur
aan burgemeester Bruls
De afgelopen weken berichtte De Gelderlander enkele malen over de uitgave van één hoofdstuk uit De ochtendgave. Het exemplaar dat de gemeente kreeg toegestuurd, met een handgeschreven boodschap van Van der Heijden aan burgemeester Bruls, wordt nu bewaard in het archief. Geïnteresseerden kunnen het daar opvragen en inzien, onder toeziend oog van de baliemedewerkers.

In het gepubliceerde hoofdstuk lezen we hoe Sara Stermont in 1672, onder luid kanongebulder vanwege de belegering door de Fransen, in de St. Stevenskerk in het huwelijk treedt met chirurgijn Caspar Sonmans. Na de plechtigheid nemen ze hun intrek in herberg de Zwarte Adelaar. Sara ontvangt er een aan haar gerichte brief. De inhoud schokt haar, maar om deze bijzondere dag niet te verpesten verbrandt ze de brief onder toeziend oog van haar verontwaardigde echtgenote. Na een onstuimige huwelijksnacht wordt Caspar gewekt door geschreeuw in het Frans. De stad heeft zich aan de Fransozen overgegeven. Maar wat hem meer bevreest: zijn kersverse vrouw is spoorloos verdwenen…

Het hoofdstuk bevat genoeg ingrediënten om reikhalzend uit te kijken naar het complete werk. Behalve hoe het verhaal afloopt vraag ik mij af: hoe lang stelt Van der Heijden ons geduld nog op de proef?

dinsdag 20 januari 2015

Nieuws uit geschiedenislokaal024!



Wat is er mooier dan leerlingen en studenten die het verleden ontdekken aan de hand van bronnen en vondsten uit de eigen leefomgeving? Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis en het Regionaal Archief Nijmegen proberen  waar mogelijk het (geschiedenis)onderwijs te ondersteunen en te faciliteren. Om de (geschiedenis)docenten in het Nijmeegse nog beter te kunnen bereiken en van dienst te kunnen zijn wordt in 2015 een impuls gegeven aan het Netwerk Geschiedenisonderwijs Nijmegen: een overlegplatform voor en door het geschiedenisonderwijs in de stad en omgeving. 

Het netwerk dat tot stand kwam op initiatief van Loek Janssen - een bevlogen geschiedenisdocent werkzaam bij de Nijmeegse Scholengemeenschap Groenewoud - krijgt in 2015 een digitale component. Een digitale nieuwsbrief gaat de docenten voorzien van al het relevante en actuele nieuws uit en over het Nijmeegse erfgoedveld. Een redactieraad zorgt er voor dat het nieuws specifiek is toegesneden op de historisch geïnteresseerde docent: al het aangeboden nieuws en informatie is direct bruikbaar in de klas of te vertalen in een interessant bezoek, excursie of activiteit. Naast Loek bestaat de redactie uit Ricardo Schenker en Roelof Duit, beide werkzaam als geschiedenisdocent aan het Karel de Grote College en Anne Wevers, Chrisje Hendriks en Wouter Daemen, die zorgen voor input vanuit de cultuurhistorische instellingen. De redactie verkent momenteel ook de mogelijkheden om later dit jaar een bijscholingsactiviteit over omgevingsonderwijs te organiseren.

Geschiedenislokaal024.nl
De eerste editie van de nieuwsbrief valt samen met de lancering van geschiedenislokaal024.nl, een online educatief bronnenplatform dat door middel van thema’s en bijpassende extra’s historische bronnen uit de lokale geschiedenis tot leven brengt. Door gebruik te maken van de site kunnen docenten, leerlingen en anderen geïnteresseerden op een aantrekkelijke manier een kijkje nemen in de lokale geschiedenis. Thema's zijn voorzien van tijdlijnen, toen/nu foto's, historische en hedendaagse kaarten en fotoalbums.

Geen geschiedenisdocent, maar toch benieuwd naar de nieuwsbrief? Zijn er educatieve activiteiten die je graag vermeld zou willen zien of heb je ideeën hoe het beter kan? Laat het ons gerust weten door op deze blog te reageren of een mail te sturen.

maandag 19 januari 2015

Nadere ontsluiting notariële archieven

Titelblad van een repertorium
De Digitale Studiezaal is vanaf vandaag weer een aanvulling rijker. Allereerst: de inschrijvingen in de doopboeken van de Nederduits-Gereformeerde Gemeente zijn nu volledig opgenomen in de Digitale Studiezaal. Het gaat om de registraties van hervormde dopen van 1608 tot 1811. Hiermee zijn alle Nijmeegse geboorteregistraties tot de invoering van de burgerlijke stand toegankelijk gemaakt.

Ten tweede, en daar gaan we nu wat dieper op in, zijn er gegevens bijgekomen uit de Nijmeegse notariële archieven. Nog altijd wordt er op het Regionaal Archief Nijmegen nijver gewerkt door een aantal vrijwilligers aan de nadere ontsluiting van deze archieven. Ze bevatten interessante informatie over personen. Denk aan wat voor informatie u kunt aantreffen in stukken als testamenten, overdrachten van onroerende goederen, hypotheekakten, huwelijkse voorwaarden en boedelinventarissen.

Notariële archieven zijn primair opgebouwd uit twee typen stukken: de zogenaamde repertoria en minuutakten. De minuutakten zijn kopieën van de opgemaakte en verstrekte notariële akten. De repertoria zijn registers met chronologische inschrijvingen van de opgemaakte akten. Vrijwilligers van het RAN maken serieus werk van het overnemen (en soms ontcijferen) van informatie uit deze repertoria zodat het in onze Digitale Studiezaal terechtkomt.

Tot nu toe zijn de akten van de notarissen Altrogge (1777-1806), Van Daelveld (1758-1783), Van Munster (1805-1849) en Van Elsbroek (1812-1855) op deze manier toegankelijk gemaakt. Vanaf heden zijn ook de akten van de notarissen Wiegand (1806-1838), Stoppendaal (1784-1815) en Vermasen (1768-1823) toegankelijk via de Digitale Studiezaal.

Inschrijvingen van akten in een repertorium
Met het digitaal maken van de informatie uit de repertoria kunnen gebruikers nu bijvoorbeeld zoeken op naam, periode, beroep, onderwerp van de akte of op een combinatie van deze opties. Een zoekopdracht naar 'burgemeester' en 'testament' levert bijvoorbeeld al de inschrijvingen van testamenten op van de burgemeesters Van den Steen en Sanders van Well. Daarna kan, aan de hand van de naam van het archief en het aktenummer, de betreffende akte worden opgevraagd op de studiezaal.

De nadere ontsluiting van de Nijmeegse notariële archieven is voorlopig nog niet klaar, maar vordert gestaag, vooral dankzij de hulp van onze vrijwilligers!

dinsdag 13 januari 2015

Psychedelisch gepimpte boeken


Gemiddeld eens per kwartaal krijgen de vitrines in en rond de studiezaal van het Regionaal Archief Nijmegen een nieuwe invulling. We spelen hierbij in op de actualiteit of laten gewoon een aantal mooie of intrigerende archiefstukken zien. Dezer dagen staat bij de doorgang naar de bibliotheek een vitrine met gemarmerde boeken.

Marmering van een boekomslag.
Foto: Willemien Jansen
Beati Petri Canisii, societatis iesu,epistulae et acta’. Zelfs als je dit geen aansprekende titel vindt is het de moeite waard dit boek uit onze archiefbibliotheek eens te bekijken. Het gaat nu even niet om de inhoud, maar om de vormgeving ervan. Rechtop geplaatst valt namelijk op dat de snede van het boekblok op een bijzondere manier is versierd met kleurige, spiraalvormige bladslingers.

Een ander boek in de vitrine is aan alle zijden onder handen genomen. De versiering in zwart, beige en wit laat zich nog het best omschrijven als een eindeloze reeks golven, geschilderd door een kunstenaar die zo stoned als een garnaal moet zijn geweest. Je vraagt je af hoe ze het voor elkaar kregen, ruim honderd jaar geleden.

De schildertechniek waarmee de boeken zijn versierd heet marmering en kwam in de zeventiende eeuw in Europa in de mode. Zij was via India, Perzië en Turkije komen overwaaien vanuit China, waar marmering al vóór de elfde eeuw – volgens Wikipedia zelfs al tweeduizend jaar geleden – plaatsvond. In Nederland lijkt de techniek zijn hoogtijdagen te hebben beleefd in de periode 1880-1920. Behalve leesboeken werden ook notitieboeken, zoals notulenboeken, voorzien van marmeringen. De versieringen vind je op de schutbladen en kaften van boeken of op de snede van het boekblok.

Eenvoudig gezegd gaat marmeren als volgt: in een bak met een dunne laag gomwater (een mengsel van gedestilleerd water en enkele chemische producten) wordt verf toegevoegd, bijvoorbeeld met een kwast of pipet. Vervolgens wordt met pinnen, kammen of waaiers een patroon in de verf aangebracht. Als op het water een met aluin besprenkeld vel papier wordt gelegd neemt het papier het patroon op. Nog even het papier afspoelen en drogen en het is klaar. Aanvankelijk was het echt handwerk, maar in de laatste eeuwen gebeurde het ook op mechanische wijze.

Fragment van een schutblad met kammarmering. Foto: Willemien Jansen

Er zijn veel typen marmering te onderscheiden, waarbij de naam van het type iets zegt over de gebruikte techniek – zoals bij kammarmering – of over de vorm waarop de versiering lijkt. Je hebt onder andere fontein-, krater-, streep-, boom-, ader- en kiezelmarmering. Geregeld werden twee typen gecombineerd. De bijzondere vormen, kleuren en kleurcombinaties hebben een haast psychedelisch effect op de kijker. Zulke kleurenpracht associeer je niet gauw met de negentiende, achttiende of zelfs zeventiende eeuw!


dinsdag 6 januari 2015

Vele handen maken werkelijk licht werk


De bevolkingsregisters vormen een waardevolle bron voor genealogen en andere historisch geïnteresseerden. In de registers is namelijk per adres opgetekend wie er woonde, inclusief de geboortedatum en -plaats, beroep en andere gegevens van de persoon. Tot nu toe zijn de bevolkingsregisters van de gemeente Nijmegen uit de periode 1850-1890 alleen te doorzoeken op microfiches in de studiezaal van het Regionaal Archief Nijmegen. Vlug door de gegevens heen zoeken is er niet bij.

Om daar verbetering in te brengen is het RAN vorig jaar met het project ‘Bevolkingsregisters gemeente Nijmegen 1850-1890’ gaan deelnemen aan de website VeleHanden.nl van Picturae.
Alle pagina’s van de registers werden gescand, waarna de scans werden geplaatst op VeleHanden.nl. Vrijwilligers typten vervolgens via internet de belangrijkste persoonsgegevens op de scans uit. Die gegevens worden uiteindelijk snel doorzoekbaar via onze Digitale studiezaal.

Fragment van een bevolkingsregister.
Eigen foto.
Het project startte op 10 september 2013 en de verwachting was dat de vrijwilligers drie jaar nodig zouden hebben om de 31.683 scans de verwerken. Praktisch ging het om minstens twee keer zo veel werk, want om fouten te voorkomen werd elke scan door twee personen ingevoerd en bij verschillen door een controleur nagekeken. Maar het ging sneller dan verwacht: op 16 juni 2014 was de helft al gedaan, begin oktober was driekwart ingevoerd en op 31 december waren de invoer en controle voltooid.

Aan het project leverden ruim tweehonderd vrijwilligers een bijdrage. Sommigen hielden het bij de beschrijving van één of enkele scans, de topinvoerder haalde niet minder dan 11.498 scans en de topcontroleur kwam aan 19.367 scans.

Met de invoer van de data is het grootste deel van de klus geklaard, maar daarmee zijn de gegevens nog niet raadpleegbaar. Ze moeten nog worden overgezet naar onze databank. De verwachting is dat de bevolkingsregisters in de loop van dit jaar te doorzoeken zijn via de Digitale studiezaal. Wordt vervolgd dus!