woensdag 23 april 2014

Opsporing van oorlogstuig


Na het nieuwsbericht over de vondst van 70 granaten uit de Tweede Wereldoorlog in een akker bij Winssen, twijfelde ik even om een kort stukje te schrijven over dossiers hierover in het archief. In het kader van de opsporing van mijnen, bommen of granaten uit de Tweede Wereldoorlog wordt er namelijk nog wel eens archiefonderzoek gedaan. Maar de echte aanleiding was al weer voorbij en andere werkzaamheden hadden voorrang. Maar toen ik vanmorgen op mijn werk kwam en dit voor de deur van het archief aantrof, kon ik er niet meer omheen.


Heel het centrum van Nijmegen staat vol met oorlogstuig in verband met de Landmachtdag 2014, het hoogtepunt van de viering van het 200-jarig bestaan van de Landmacht. Dat is uiteraard niet toevallig gelijk aan de viering van 200 jaar Koninkrijk.

Maar terug naar Winssen. Voor archiefonderzoek naar eerdere vondsten of maatregelen met betrekking tot oorlogstuig na de Tweede Wereldoorlog moet in dit geval in het archief van de gemeente Ewijk gezocht worden. Winssen is sinds 1980 onderdeel van de gemeente Beuningen maar daarvoor hoorde het al vanaf 1818 bij Ewijk. Voor dit onderwerp heb je in de rubriek “Openbare Veiligheid” (Onder taakuitvoering) de meeste kans op succes. En inderdaad bevindt zich hier het dossier “Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen, munitie en ander achtergebleven oorlogstuig” (1945-1954). Ook in enkele andere gemeentearchieven zijn vergelijkbare dossiers te vinden onder “Openbare Veiligheid”. Met de zoekterm “oorlogstuig” krijg je vier treffers maar vergelijkbare termen als “mijnen” en  “munitie” kunnen ook wat opleveren.

Onder de rubriek “Militaire zaken” of “Landsverdediging” in gemeentearchieven vallen vooral dossiers over schutterij en dienstplicht (lotingen) en mobilisatie, allemaal onderdeel van de 200-jarige geschiedenis van de Landmacht. Wie daar meer over willen weten kan dus vandaag terecht op de Marienburg. Op zondag 4 mei organiseren het Stedelijk 4 en 5 mei Comité Nijmegen, het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis en het Regionaal Archief Nijmegen een drietal bijzondere activiteiten voor het hele gezin.


vrijdag 18 april 2014

De redding van het archief van Woningvereniging Nijmegen

Net als veel andere dingen die het dagelijks leven betreffen, is volkshuisvesting een weinig sexy onderwerp. Saaie wijken, benepen huisjes en gezinnen die huursubsidie ontvangen. Toch zorgen woningcorporaties ervoor dat miljoenen Nederlanders voor een redelijk bedrag een fatsoenlijk huis kunnen huren. Sinds de Woningwet van 1901 hebben zij in nauwe samenwerking met de gemeenten eerst honderdduizenden krotten opgeruimd en vervolgens miljoenen gezonde en betaalbare woningen gebouwd.
Krotten aan de Zwanengas 1900 (foto RAN, GN621)
In 1906 is Woningvereniging Nijmegen (WVN) als eerste woningcorporatie in de stad opgericht. Ze is met ruim 13.000 woningen ook de grootste. Daarom is het voor de geschiedenis van bouwen en wonen in de stad van grote betekenis dat het Regionaal Archief Nijmegen de archieven van WVN, haar opvolgers Woningstichting Nijmegen en Woningstichting Portaal en van enkele verwante instellingen heeft verworven. Belangstellenden kunnen het archief van WVN raadplegen in de Digitale Studiezaal. Ook de andere archieven zijn hier te vinden.

Toch had het heel anders met dit archief kunnen lopen. Toen ik me bijna twintig jaar geleden voor het eerst voor onderzoek meldde op het kantoor aan de Kerkenbos van wat toen Woningstichting Nijmegen heette, hadden ze er een heuse archivaris in dienst. Zij bracht me naar de kelder, waar ze met een enorme sleutel een indrukwekkende kluisdeur voor me opende. Daar stond het archief; de inventaris lag er naast. Dus: ga je gang!
Twintig jaar later. Zwanengas is Piersonstraat  geworden,
een keurig straatje (Foto RAN, F15044)

Een paar jaar geleden kwam ik er opnieuw. Hetzelfde kantoor, dezelfde deur, dezelfde sleutel. Alleen heette de organisatie nu Portaal, eigenaar van vijftigduizend woningen in heel Midden-Nederland en met het hoofdkantoor in Utrecht. Hoewel de archivaris was wegbezuinigd, was het archief nog intact. Beetje-bij-beetje ontdekte ik dat dit niet vanzelfsprekend was. Het hoofdkantoor had weinig boodschap aan lokale sentimenten, maar wilde liever als Portaal Nederland een wijgevoel creëren. Het honderdjarig bestaan van WVN (in 2006) was dan ook stilzwijgend voorbij gegaan en ook het Nijmeegse archief bevond zich in de gevarenzone. Stuur het toch naar Utrecht, was de boodschap die de heldin van dit verhaal - de Nijmeegse directiesecretaresse Wilma Stinissen - ontving. Maar omdat ze er niet gerust op was, wat er daar met de oude bestuursnotulen, huurboekjes, bouwtekeningen en foto’s zou gebeuren, zei ze nee. Ze bleef ook nee zeggen, ook toen de druk vanuit het hoofdkantoor zwaarder werd. Men kon niet om haar heen, omdat er van de archiefkluis slechts één sleutel was. En die had zij stevig in handen.
Een modern complex, de Wolverlei,
hoek Graafseweg / Wolfskuilseweg,
gebouwd 1995
Wilma Stinissen is geinteresseerd in de Nijmeegse geschiedenis, volgde op het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) zelfs een cursus daarin en was van mening dat het archief van WVN in de stad moest blijven. Nadat ik me in 2010 voor onderzoek op het kantoor aan de Kerkenbos had gemeld, haalde Wilma Stinissen de Nijmeegse regiodirectie van Portaal over om het archief over de periode 1906 – 2002 naar het RAN over te brengen en te betalen voor de inventarisatie. Dat is inmiddels gebeurd. Het belangrijke archief van Woningvereniging Nijmegen is behouden voor het nageslacht, en met name voor geïnteresseerden in de geschiedenis van bouwen en wonen in Nijmegen, in de geschiedenis van sociale en ruimtelijke aspecten van de stad, of in de geschiedenis van een van de vele wijken waarin WVN / Portaal woningen bezit.

vrijdag 4 april 2014

Signeersessie "Liefde in tijden van oorlog"


Vanmiddag 4 april signeert Annegriet Wietsma tussen 17.00u en 18.00u het boek 'Liefde in tijden van Oorlog' in Boekhandel Roelants, vestiging LUX-theater, Marienburg in Nijmegen. 

Wietsma schreef het boek samen met Stef Scagliola. Tijdens hun verblijf als Artists in Residence in het Besiendershuis (op uitnodiging van het Regionaal Archief Nijmegen en de Radboud Universiteit) hebben ze in 2013 de spits kunnen afbijten voor het schrijven van dit boek over de Nederlandse militairen en hun verzwegen kinderen in Indie, verwekt tijdens de dekolonisatieoorlog 1946-1949. ‘Liefde in tijden van Oorlog’ heeft inmiddels diverse uitstekende recensies gehad, waarvan 4 sterren **** in het Parool, een 'must' genoemd voor geïnteresseerden in Indië door Historisch Nieuwsblad. Als dank voor de Nijmeegse gastvrijheid is Wietsma vanmiddag graag bereid uw exemplaar van het boek te signeren.

Naast het signeren van de boeken verzorgt Wietsma deze en volgende week een cursus oral history in het kader van het project de Verhalenbank Nijmegen. Wijkhistorici, studenten en anderszins historisch geïnteresseerden worden op weg  geholpen bij afnemen van interviews en het verzamelen van belangwekkende Nijmeegse verhalen.

vrijdag 28 februari 2014

Geen spijkers in hunne kop...

Op vrijdag 13 december 1968 vergeet de chauffeur van een vrachtwagen zijn laadbak vast te zetten na het lossen van bieten aan de Waalkade. Hij rijdt de Voerweg op, de bak komt omhoog, klapt tegen het voetgangersviaduct en beschadigt dit dusdanig dat de hoofdoverspanning gesloopt moet worden.

En dan begint het. Past de brug in zijn huidige vorm eigenlijk wel bij de plannen voor een verbreding van de Voerweg? Zou het niet beter zijn de restanten van de brug te slopen en een hele nieuwe te bouwen en daar dan de monumentale toegangspoort in te verwerken? Of moeten er twéé bruggen komen, een gerestaureerde oude en een moderne nieuwe? Enfin, het ene idee buitelt over het andere en al met al is er zeven jaar later nog steeds geen brug.

Tot carnavalsvereniging De Blauwe Schuit het heft in eigen hand neemt en in het carnavalsweekend van 1976, in de nacht van zondag 29 februari, een noodbrug laat plaatsen. 






Secretarie, Openbare Gezondheid, inv.nr. 3209




Na de carnaval, op woensdag 3 maart stuurt het bestuur de gemeente een brief waarin het toestemming vraagt om de brug te laten liggen en aanbiedt die op eigen kosten te verwijderen zodra de gemeente dat wil. 


Secretarie, Openbare Gezondheid, inv.nr. 3209

Het college is onder de indruk van de actie, waardeert die zeer en schrijft een conceptbrief in carnavaleske stijl (de leuze 'zak es lekker door' is niet van toepassing en de bouwers hebben geen 'spijkers in hunne kop' gehad) en met de nodige zelfspot (de gemeentelijke plannen zijn 'naast de lijster in de la' blijven liggen), maar besluit die uiteindelijk toch niet te versturen, omdat de carnaval voorbij is en een vergunning nou eenmaal een formele zaak is. Maar ook die formele brief eindigt met complimenten voor 'deze unieke en in brede kringen van de Nijmeegse bevolking aangeslagen carnavalsstunt'.

De foto’s van de noodbrug bevinden zich in het archief van Publieke Werken en Volkshuisvesting (PW&V) dat momenteel bewerkt wordt en om die reden nog niet via de Digitale Studiezaal toegankelijk is. Scans van de foto’s zullen te zijner tijd opgenomen worden in de Beeldbank van het Regionaal Archief als aanvulling op de foto’s van het ongeluk en de noodbrug die er al in zitten. 

Het PW&V-dossier waar de foto’s deel van uit maken is minder volledig dan het dossier over deze zaak in het archief van de Secretarie van de Gemeente Nijmegen, 1946-1984 (rubriek Openbare Gezondheid, inv.nr. 3209). Daarin is ook te vinden dat de nieuwe voetgangersbrug op dinsdag 22 februari 1977 – het was weer carnaval – om 10.30 uur geopend werd, waarna de genodigden om 11.11 uur bij de Blauwe Steen een glas bier aangeboden kregen.

woensdag 26 februari 2014

26 februari 2014, 70 jaar geleden dat Nijmegen de slachtoffers van het bombardement begroef

Begrafenis van de slachtoffers van het
bombardement op 26 februari 1944.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Die stumme Frage: Warum?

70 jaar geleden begroef Nijmegen collectief de slachtoffers van het bombardement. Hoe vaak zal toen de vraag WAAROM? gesteld zijn?

Gedicht Nimwegen
Op dit moment is in het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis de tentoonstelling BOMMEN OP BURGERS te zien. Deze expositie staat ook stil bij de begrafenis op 26 februari 1944. Bij de opening van de expositie, op 20 februari 2014, droeg mw. Maria Diedenhofen, overlevende van al het krijgsgeweld in Kleef, het gedicht "Nimwegen" voor dat hier integraal wordt weergegeven.

 Nimwegen*

- Klage über die Zerstörung einer Stadt –

In den Tüchern dunkler Erinnerung
sammelt sich die Trauer der Stadt,
hängt sich in die Höhlen der Fenster,
in die leeren Nischen der Nacht.
Am helllichten Tag versank die Bekrönte,
die Königin hoch über den Ufern der Waal,
erstarb in tosender Sturzflut aus Feuer und Rauch.

Niemand an jenem Februartag
ahnte das nahende Todesverhängnis.

Kinder spielten friedlich im Hof,
lernten eifrig das ABC.
Am Bahnhof die Züge nahmen Reisende auf,
ein Kommen und Gehen in geregeltem Lauf.
Im Kaufhaus lockt’ schon die Frühjahrsmode,
Kunden lächeln entspannt ihrem Spiegelbild zu.

Bis mit einem Schlag das Leben erstarrte,
die Stadt in platzenden Wunden zerbarst.
Schlag um Schlag,
Trichter um Trichter,
Leben um Leben.
Der Traum von Schonung in Trümmern ertrank.

Niemand begriff,
keiner vestand.
Immer noch fassungslos
brennt in glimmenden Lettern
die stumme Frage: Warum?


* Zum Luftangriff auf Nimwegen am 22. Februar 1944.