dinsdag 16 december 2014

Archiefeducatie in 2014

Leerlingen restaureren reproducties van affiches - Foto: F. DaemenMet een bezoek van leerlingen van de Sint Jorisschool zitten de educatieve activiteiten voor 2014 er op. Bijna 2000 leerlingen brachten afgelopen jaar een educatief bezoek aan het archief, van leerlingen van de basisschool tot studenten van het ROC en de universiteit. Ter afsluiting van het jaar een klein kijkje in de educatieve keuken.

Het aantal basisschoolleerlingen steeg het hardst in 2014 naar ruim 400 leerlingen. Door activiteiten aan te bieden in samenwerking met Cultuur en School Nijmegen maken ook jonge kinderen vanaf groep 5 kennis met de geschiedenis van hun eigen leefomgeving. Leerlingen staan oog in oog met aansprekende archiefstukken uit een ver verleden en gaan zelf aan de slag als archiefmedewerker tijdens de workshop restaureren.

Leerlingen aan de slag met bronnen uit het archiefHet voortgezet onderwijs vormt nog steeds de hoofdmoot van het educatief aanbod met bijna 1000 leerlingen. Er zijn vaste activiteiten met een aantal scholen en constructieve samenwerking met de partners op het plein onder de noemer Cultureel Mariënburg, activiteiten in samenwerking met Stadswandeling Nijmegen en het Stedelijk Vier en Vijf Mei Comité die een vervolg krijgen in 2015. Noemenswaardig in 2014 waren onder andere de medewerking aan het tweede Juniorsymposium rondom WOII met ditmaal ruim 100 deelnemers, een introductiedag voor ruim 100 scholieren van het SSGN en de inmiddels vaste projecten als een examentraining voor 5 Havo leerlingen van NSG Groenewoud en een project over de negentiende eeuwse stadsontwikkeling voor leerlingen van het Canisius College.

Er zijn structurele contacten met het ROC, de Hogeschool Arnhem-Nijmegen (opleiding geschiedenisdocenten) en met name met de Radboud Universiteit. In 2014 werd voor de tweede keer het Onderzoekslaboratorium voor alle tweedejaars geschiedenisstudenten gegeven, waarbij onderzoek in het archief een centrale rol inneemt. Het vak heeft inmiddels een vaste plaats in het curriculum gekregen en zal in 2015 voor de derde keer plaatsvinden. Meer over het ervaringen van de studenten is te lezen in een blog die ik schreef voor archief2.0.

De nieuwsgierigheid, verwondering, het jeugdig enthousiasme, (historische) sensatie en spontaniteit van de vaak verrassende vragen maken het wegwijs maken van de leerlingen en studenten in de historische schatten van Nijmegen tot een bijzonder leuke, uitdagende maar minstens net zo leerzame taak. Op naar een inspirerend en leerzaam 2015!

woensdag 22 oktober 2014

Foto's van Kitty de Wijze ontdekt

Tijdens de verwerking van een collectie foto’s die onlangs door een particulier aan het Regionaal Archief Nijmegen is geschonken, kwam bij toeval een viertal foto’s tevoorschijn waarop Kitty de Wijze is te zien, de jonge vrouw die het symbool is geworden van de joodse Nijmegenaren die tijdens de Tweede Wereldoorlog gedeporteerd werden en nooit meer terugkwamen. Dat is bijzonder, omdat er tot nu toe bij het Archief geen foto van haar bekend was. Ook bij de werkgroep Oorlogsdoden Nijmegen 1940-1945, die de gelijknamige website beheert, was nog geen foto van Kitty binnengekomen. Hetzelfde geldt voor Sybilla (Elly) de Wijze, Kitty's oudere zus. In dezelfde foto-aanwinst bevonden zich ook twee foto's waarop zij is afgebeeld.


Geheel vooraan, van links naar rechts, Willy de Mooij, Tonny Klomp,
Carry Hertzdahl, E. Kalkman en Rosa Prins. In het midden Kitty de Wijze.
Achteraan, van links naar rechts, Engelien Viegers, Loes van Trotsenburg en
Mies Kluin. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen F48693
Kitty en haar jongere zus Joke (van wie wel enkele afbeeldingen bekend zijn) werden samen met bijna 200 lotgenoten op 17 november 1942 tijdens de grote razzia op joden in Nijmegen opgepakt en naar Westerbork getransporteerd. Op 12 december van datzelfde jaar werden zij naar Auschwitz gedeporteerd, waar zij direct na aankomst zijn omgebracht. Kitty was toen 22 jaar oud; Joke was twee jaar jonger. Wanneer Elly is opgepakt is niet bekend. Wel staat vast dat ook zij in Auschwitz is vermoord, op 12 februari 1943.


Klas 2B van de 'meisjes HBS' , 1934. Zittend op de tweede rij, geheel rechts
Elly de Wijze. Fotocollectie Regionaal Archief Nijmegen F48696 



 Kitty de Wijze, détail uit F48693

De foto’s waarop Kitty te zien is, zijn gemaakt op 20 mei 1939 tijdens de laatste schooldag van klas 6B van de Gemeentelijke Hoogere Burgerschool voor Meisjes, beter bekend als de 'meisjes HBS'. Elly zat op dezelfde school. De foto's waar zij op staat zijn gemaakt in 1934 en 1936, toen zij respectievelijk in klas 2B en 4B zat. Alle foto's zijn te zien via de Digitale studiezaal van het Archief.

In Museum Het Valkhof is momenteel de tentoonstelling Ontmoetingen in Oorlogstijd te zien, waarin het chronologische verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen wordt verteld. Deze expositie loopt t/m 22 februari 2015.

Het is goed dat Elly en Kitty, naar wie de Kitty de Wijzeplaats in Nijmegen is genoemd, nu een gezicht hebben gekregen.

maandag 20 oktober 2014

Archiefje van het Lentse veeverzekeringsfonds


Pagina uit een veeboekje
BSE, varkenspest, mond- en klauwzeer, vogelgriep, Q-koorts: de laatste decennia is ons land regelmatig getroffen door veeziekten. Naast het leed dat deze epidemische ziekten veroorzaken voor dier en mens, kunnen ze een financiële strop vormen voor veehouders. Elk ander verlies van vee – bijvoorbeeld door niet-epidemische ziekten, natuurrampen, vraat, diefstal – kan evenzeer een aderlating zijn. Al lang geleden waren boeren doordrongen van de noodzaak om hun bedrijfsrisico te verlagen. De landelijke overheid richtte in 1799 voor het eerst een veefonds op om boeren van wie het vee moest worden afgemaakt schadeloos te kunnen stellen. Later zetten boeren zelf lokale veeverzekeringsfondsen op. Het Regionaal Archief Nijmegen heeft het archiefje van zo’n fonds verworven. Het archief van het Onderling Veeverzekeringsfonds Lent is vanaf nu te raadplegen.

In 1837 ontstond in agrarisch Lent het plan tot oprichting van een veeverzekeringsfonds, waarin de leden elkaar zouden bijstaan als een van hen schade zou lijden bij verlies van vee. De akte van oprichting dateert van 24 februari 1838. In het bestuur zaten aanvankelijk een voorzitter en een secretaris/ penningmeester. Daarnaast waren er een ontvanger en enkele taxateurs (later 'schatters' genoemd). De laatsten administreerden het verzekerde vee in veeboekjes. Deelname aan het fonds stond vrij voor boeren uit Lent. Zijn inkomsten behaalde het veefonds voornamelijk uit premiegelden van de leden, maar ook uit erfmakingen en schenkingen.
Café-restaurant Het Molentje aan de Griftdijk Zuid,circa 1950. Hier werden lange tijd
de jaarlijkse algemene vergaderingen gehouden. Bron: Regionaal Archief Nijmegen

Het grootste aantal leden, te weten 95, telde het fonds rond de Tweede Wereldoorlog. Later daalde het ledenaantal sterk. Steeds meer boeren op leeftijd stopten met hun bedrijf omdat een opvolger uitbleef. Na de annexatie van Lent door de gemeente Nijmegen in 1998 verdwenen veel boerenbedrijven door de grootschalige woningbouw. In 2009 werd tot algehele opheffing besloten.

woensdag 15 oktober 2014

Expositie laaggeletterdheid Mariënburg

Vandaag opende burgemeester Bruls een indrukwekkende reizende taalexpositie op de Mariënburg. De expositie bestaat uit grote billboards met levensgrote portretten en brieven van mensen met hun persoonlijke verhaal. 

Laaggeletterdheid is een groot maatschappelijk probleem dat moeilijk is terug te dringen. Door een gezamenlijke aanpak worden laaggeletterden op verschillende plekken aangesproken (via hun werkgever, de balie, de bibliotheek, de huisarts, enzovoorts). Hiermee wordt de kans vergroot dan mensen bereikt worden en dit verlaagt de drempel om een cursus lezen en schrijven te gaan volgen. Om dit kracht bij te zetten hebben UWV, Leren en Werken Loket Rijk van Nijmegen, gemeente Nijmegen, Bibliotheek Gelderland Zuid en ROC Nijmegen de taalexpositie naar Nijmegen gehaald. Deze is van 15 oktober tot 2 november 2014 te zien op het plein rondom de Mariënburgkapel. Tijdens de expositie worden diverse laagdrempelige activiteiten georganiseerd met als doel mensen voor te lichten en eventuele vervolgstappen te zetten.

Oud schrift
Het Regionaal Archief Nijmegen was door de organisatie ook om een bijdrage gevraagd. Maar wat kan het archief dan meer bieden dan informatie over de geschiedenis van laaggeletterdheid en analfabetisme in Nijmegen? Over dit onderwerp was ook niet meteen iets te vinden maar we kregen al snel een beter idee.

Een van problemen met laaggeletterdheid is het uitleggen wat dit precies betekent. Iets moeilijk of slecht kunnen lezen merk je bij vreemde talen maar in het archief ook vaak bij het lezen van oud schrift. We hebben daarom drie teksten aangeleverd met daarbij de “vertalingen” naar een getypte versie en naar het huidige Nederlands. Taalambassadeurs kunnen deze teksten bij de uitleg van de billboards gebruiken om het probleem aan het publiek duidelijk te maken.

De afbeelding hiernaast toont het begin van een beschrijving van Nijmegen in een boek uit 1619. De vertaling van deze en de andere twee teksten staan in dit PDF-bestand.

maandag 13 oktober 2014

Regenboogdag

Regionaal Archief Nijmegen (RAN),
1 Bestuurlijk Archief der Stad Nijmegen 1196 - 1810, 1126. 

Afgelopen vrijdag 10 oktober ondertekenden 40 grote Nederlandse gemeenten de intentieverklaring ‘Regenboogsteden’. Met deze verklaring spreken de wethouders uit dat zij zich inspannen om de sociale acceptatie van de lhbt-ers (lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen en transgenders) te vergroten en het thema een vaste plaats geven binnen hun gemeente.

Deze bijeenkomst vond plaats in de raadzaal van het stadhuis in Nijmegen. Wethouder mevrouw Helmer opende de bijeenkomst met een terugblik in de geschiedenis waarbij ze met het schaamrood op de kaken moest toegeven dat Nijmegen in het verleden niet altijd even tolerant is geweest. Ter onderbouwing toonde ze een archiefstuk uit 1726 uit het Bestuurlijk Archief der stad Nijmegen waarin melding wordt gemaakt van een terechtstelling van een homoseksueel.

Het boek behoefde nog wel enige behandeling voordat het naar de raadszaal kon. En het was maar goed dat dit was gebeurd want ondanks het keurig aantrekken van de witte handschoenen om de het belang van het boek te onderstrepen wilde de wethouder het boek graag omhoog houden voor het aanwezige publiek. En dat is nu eenmaal niet de favoriete houding van een boek. Nadat de wethouder haar praatje had afgerond is het boek weer veilig in het depot. Toch leuk als archiefmateriaal naar aanleiding van een actuele aanleiding een historische illustratieve bijdrage kan leveren.

Lees meer over de roze geschiedenis van Nijmegen op de website van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.