Oorlog in beeld - de affiches uit de Collectie Tweede Wereldoorlog van het Regionaal Archief Nijmegen

door J.M.van Diejen-Peterse

De Tweede Wereldoorlog is voor Nederland een schok omdat we, net als in de Eerste Wereldoorlog neutraal denken te blijven. Na de Nederlandse capitulatie, de vlucht van het koningshuis en de regering, neemt Rijkscommissaris Seyss-Inquart in mei 1940 het bestuur over. Nederland wordt een deel van het Derde Rijk.

De Duitsers willen de Nederlandse cultuur aan het Duitse model gelijkschakelen, om de aansluiting bij het Derde Rijk, Gross-Deutschland, te vergemakkelijken. Cultuur is voor de Duitsers een belangrijk machtsmechanisme en net zo belangrijk als politieke invloed of economische macht. Daarom verandert het Nederlandse Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen in een Departement voor Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming en een Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK), voor onder meer de organisatie van kunstenaars en het maken en verspreiden van propaganda-affiches.

De kunstenaars worden georganiseerd in een Kultuurkamer naar Duits voorbeeld; in een hiërarchisch systeem, met voor elke vakgroep een gilde. Wie geen lid is, kan zijn/haar werk niet via het officiële circuit van kunsthandels verkopen en niet optreden in schouwburgen en theaters. Een aantal kunstenaarsverenigingen en individuele kunstenaars worden lid; na de oorlog geldt dit als collaboratie.

Affiches zijn voor het Derde Rijk een belangrijk propaganda-instrument. De grote, kleurrijke platen zijn, eenmaal opgeplakt, moeilijk over het hoofd te zien. Korte, pakkende teksten en mooie voorstellingen brengen de boodschap over. De meeste affiches zijn zgn. chromolitho’s, varianten van de litho (steendruk), die op grotere schaal en met minder kosten worden gedrukt. Toch kost het ontwerpen, afdrukken, verspreiden en ophangen van een enkel affiche nog zo’n 20.000 gulden.

Het valt nog niet mee om, zoals in Duitsland, goede kunstenaars voor de ontwerpen te vinden. De Nederlandse ontwerpers zijn Louis Manche, A. Koekkoek, Peter Beekman, Claudius (M.J.G.Thomassen) en Pieter Pouwels.

In het eerste oorlogsjaar mogen de burgemeesters zelf beslissen of ze de Duitse propaganda-affiches ophangen. Maar vanaf 19 juli 1941 gaat de maatregel van het ‘Aanbrengen van aanplakbiljetten van politieke strekking’ in, met voorschriften voor aanplakgelegenheden. Landelijk zorgen negen grote reclamebureaus voor de verspreiding ervan. Per opgehangen affiche krijgt de gemeente 15 cent aan legeskosten per maand. De officiële ophangtijd wordt op elk affiche vermeld, evenals het nummer van goedkeuring door het DVK.

Een groot aantal van deze oorlogsaffiches gaat verloren. Het wordt als een verzetsdaad gezien om ze te beschadigen of te bekladden met oranjegezinde leuzen als OZO (Oranje zal overwinnen). Op het beschadigen ervan staan strenge straffen, maar de pakkans is tamelijk klein. 

Veel van de affiches in de Collectie Tweede Wereldoorlog zijn landelijk, maar een aantal is ook specifiek op Nijmegen gericht: oproepen aan de bevolking om zich te melden voor graafwerkzaamheden, meldingen over de distributie, het bekendmaken van geboden en verboden en waarschuwingen over Engelse en Amerikaanse bombardementen.

Het Regionaal Archief Nijmegen heeft ruim 200 oorlogsaffiches in de Collectie Tweede Wereldoorlog en ongeveer 100 in de Affichecollectie Regionaal Archief Nijmegen. De affiches uit de Collectie Tweede Wereldoorlog zijn vanaf nu te zien via de Digitale Studiezaal; meer affiches volgen in de tweede helft van 2013. 

Voor de geschiedenis van de oorlogsaffiches: René Kok en Erik Somers, V= Victorie. Oorlogsaffiches 1940- 1945. Uitgave van het Instituut voor oorlogsdocumentatie (Zwolle 2003).

Voor het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen tijdens de oorlog: Hans Knippenberg en  Willem van der Ham, Een bron van  aanhoudende zorg. 75 jaar ministerie  van Onderwijs (Kunsten) en Wetenschappen 1918-1993  (Assen 1993).

Jacqueline van Diejen is cultuurwetenschapper en beschrijft sinds 2007 de affichecollecties van het Regionaal Archief Nijmegen.

Aangeklede studiezaal

Na onze Open Dag in oktober 2012 bleef een uitvergrote foto uit onze collectie de studiezaal sieren.Hij stond er wat eenzaam bij, maar maakte indruk op bezoekers en medewerkers. Waarom hadden we eigenlijk niet eerder besloten de studiezaal te gebruiken als uithangbord voor enkele pareltjes uit onze collectie?

Grote foto's van vierdaagsewandelaars (1934),
de veerpont (1936) en de Fahrenheitstraat (1960)
in de aangeklede studiezaal

De geselecteerde foto's beslaan verschillende periodes en door hun kleurnuances en hun formaat vormen ze een fraai geheel. Niet alleen de studiezaal maar ook de ontvangsthal en de vergaderruimte van het archief zijn nu verfraaid.


Foto bij de lift: Het peemankeetje
op de Willemsweg (1960)

Foto's bekijken en bestellen

Zo'n foto staat niet alleen goed in de studiezaal van het archief, maar kan ook heel goed de studeerkamer, de huiskamer, een ontvangstruimte in een openbaar gebouw of de muur van een café aankleden, om maar eens wat locaties te noemen. We moedigen het gebruik van onze beeldbank voor dit soort doeleinden graag aan. Wel graag met bronvermelding.

Het is nu mogelijk om direct in de Digitale Studiezaal foto's uit de beeldbank in een winkelwagen te plaatsen en te bestellen. De bestelling wordt binnen 10 werkdagen afgehandeld. Afhankelijk van uw keuze, krijgt u de bestellingen toegestuurd per mail of post of u ontvangt een bericht dat de bestelling kan worden afgehaald in het archief. In verband met auteursrechten moet u in sommige gevallen eerst toestemming krijgen van de auteursrechthouder.



Ook dit e-boek is van u!



Crisis? Iedereen rijk!

Crisis? U bent rijker dan u denkt! Want dankzij het digitaliseringsproject van de Koninklijke Bibliotheek beschikt u (weliswaar digitaal) over een boekenschat waarvan u vroeger alleen kon dromen. Ga er eens lekker in struinen en uw reis, waarvoor u de deur niet uit hoeft,  voert u naar onbekende en bekende plekken. Mij voerde die reis naar een 'Duitsche bergstad'. Ik kwam daar dankzij een gedigitaliseerd  boek van P. Herder van Bern, Reis van Utrecht naar Baden-Baden in brieven, ik kwam in ...

Reis van Utrecht naar Baden-Baden in brieven.

De 22e brief in dit boek gaat over Nijmegen. De schrijver roemt de mooie St. Steven. En passant vermeldt hij "een riool" in de "Priemgasse" waardoor Maarten Schenck gevlucht zou zijn. Ook besteedt hij aandacht aan de aangename wandelplaats het Kalverbosch. Via een bereidwillige Nijmegenaar wordt hij in de omgeving van het Kalverbosch rondgeleid en komt hij ook bij het mooie uitzichtpunt waar zijn oog valt op de Latijnse tekst QUEM DABIS HAEC POSSIT QUI DARE CUNCTA LOCUM (wie kan me een plek noemen waar zo veel moois bij elkaar te zien is?). Die tekst vindt onze reiziger een voorbeeld van een hyperbool, een overdrijving, want hoe mooi ook het er ook is, er zijn tussen Utrecht en Baden-Baden volgens hem echt mooiere plekken. Hij meent dat met enig gezag te mogen constateren na het volbrengen van zijn reis, die hem voerde langs plaatsen als Heidelberg en Baden-Baden. Volgens hem toch echt mooier!

De afbraak van de Valkhofburcht noemt hij overigens "vandalisme". Ook wijst hij in de brief nog op het voetstuk dat in het park staat en waarop van 1811 tot 1813 de buste van Napoleon stond. Hij wees hiermee op een feitje waarvan wij nu in 2013 kunnen herdenken dat het 200 jaar geleden was.

"Een Duitsche bergstad"

Ondanks zijn kritische noot bij de beroemde Latijnse tekst op de balustrade van het Valkhofpark (er moest immers na Nijmegen nog wel doorgereisd worden naar andere mooie plekken...) is Herder van Bern zeer lovend over Nijmegen. "Men kan zich te Nijmegen verbeelden in een Duitsche bergstad te zijn, en voor hem, die gewoon is altijd te gaan langs straten, die waterpas liggen, is hier en daar het opstijgen vermoeiend; wat iedereen treffen moet is de voorkomende vriendelijkheid der inwoners: en deze eigenschap gevoegd bij het aangename dialekt waarin zij zich uitdrukken, maakt voor den vreemdeling het omgaan met hen genoegelijk."

Nog steeds kunnen enkele van de lovende passages gebruikt worden voor de citymarketing van de Waalstad. Nijmegen is niet alleen de oudste stad van Nederland, het is ook de enige stad met een boven- en een benedenstad. in 2012 kwam in het jaarboek van de historische vereniging Numaga de vraag aan de orde of de Nijmeegse benedenstad toekomst had. Op die vraag kwam een positief antwoord: juist door het unieke karakter ervan had die toekomst. Toeristen vonden en vinden Nijmegen uniek.

Uw e-boekervaring? Blog mee!

Welke juweeltjes heeft u ontdekt in uw oneindig grote e-boekenkast? Blog mee, het is leuk als u uw ontdekkingen over Nijmegen en omgeving op de Blog van het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis deelt!

Foto’s ‘Nationale sportweek’ 1909 in Den Haag

Dit jaar wordt van 20 tot en met 27 april voor de tiende keer de Nationale Sportweek georganiseerd.

Dit landelijke sportevenement zet een week lang de breedtesport in de etalage en laat zien hoe gezond en leuk sporten en bewegen is. De Nationale Sportweek werd voor het eerst in 2004 georganiseerd en is inmiddels uitgegroeid tot een van de grootste sportevenementen van Nederland.

Ook al voor 2004 waren er landelijke en lokale sportweken in Nederland die tot doel hadden de sportdeelname toe te laten nemen. Misschien wel de eerste nationale sportweek - hoewel niet zo genoemd - is georganiseerd door de voorganger van de KNBLO. Tegenwoordig is de KNBLO vooral bekend als organisator van de wandelvierdaagse van Nijmegen maar in de beginjaren beschouwde de Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (NbvLO) zich als dé Nederlandse sportkoepel. Van 26 september tot en met 4 oktober 1909 organiseerde de net opgerichte Bond zijn eerste sportfeesten op park Zorgvliet in Den Haag.  Naast de beschrijvingen en foto’s in de kranten en sportbladen is er nu met de vondst van een fotoalbum in het archief van de KNBLO veel nieuw beeldmateriaal van deze groots opgezette sportmanifestatie. Als voorproefje op het beschikbaar komen van dit archief heeft het Regionaal Archief Nijmegen deze oudste foto’s alvast op de eigen Flickr-pagina geplaatst.

Het archief van de KNBLO is sinds 1979 in beheer bij het Regionaal Archief Nijmegen. Recent is er een grote aanvulling op dit archief ontvangen, tegelijk met het archief van het ACBN over de vierdaagsefeesten. Bij de (her)inventarisatie van deze archieven door Rob Wolf is dit bijzondere fotoalbum opgedoken. Op 27 juni vindt de officiële overdracht van beide archieven plaats.

Naar mensen kijken op foto's zonder mensen



Nijmegen, Joubertstraat, 2010.
Foto: Kitty van den Akker

De beeldbank van het Regionaal Archief Nijmegen bevat in ruime mate foto’s van professionele fotografen die in de loop der jaren in Nijmegen en omgeving actief zijn of zijn geweest, waaronder Flip Franssen, Gerard Korfmacher, Jan van Teeffelen, het voormalige Fotopersbureau Gelderland en natuurlijk de fotografen van De Gelderlander (Do Visser, Theo van Zwam e.a.).

Aangezien het Regionaal Archief geen commerciële instelling is, wordt er in principe geen werk van fotografen aangekocht. Dat belet fotografen echter niet om (delen van) hun werk aan het archief over te dragen. De beeldbank van het archief kan voor hen immers als ‘etalage’ fungeren, wat hun naamsbekendheid ten goede komt en waardoor hun werk een nog groter publieksbereik krijgt.

 



Beneden-Leeuwen, St. Josephstraat,
2012. Foto: Kitty van den Akker



Zo nu en dan wordt het archief verblijd met aanbiedingen van nieuw werk van fotografen die tot nu toe niet in de beeldbank van het archief waren vertegenwoordigd. Zo werd het archief onlangs benaderd door Kitty van den Akker, die medio 2012 afstudeerde aan de Fotoacademie in Amsterdam en sindsdien als professioneel fotograaf werkzaam is. Haar thuisbasis is Nijmegen, de stad die zij ook als uitgangspunt koos voor de vele en diverse opdrachten die zij tijdens haar opleiding kreeg.





Oosterhout, Gansstraat, 2012. Foto: Kitty van den Akker

Kitty van den Akker heeft een deel van haar werk in eigen beheer in boekvorm uitgegeven onder de titel Mensen kijken… Het boek, dat te bestellen is via haar website, ligt ter inzage in de studiezaal van het Regionaal Archief. Uit dit boek blijkt dat de interesse van Kitty vooral ligt in woonwijken en hoe de ruimte daar is ingericht. Hoewel op haar foto’s geen mensen te zien zijn, zegt haar werk toch veel over mensen. Zij wil laten zien hoe mensen met hun eigen domein omgaan, en volgens haar valt daaruit vaak af te leiden dat men behoefte lijkt te hebben om alles onder controle te houden en te voldoen aan een norm. Dat levert verrassende, niet alledaagse foto’s op, die het archief als een welkome aanvulling op zijn fotocollectie beschouwt, temeer daar een aantal straten nog niet in de beeldbank voorkwam.

De foto’s die het archief van Kitty van den Akker heeft verworven zijn, voor zover deze betrekking hebben op Nijmegen en omstreken, vanaf nu te zien via de Digitale studiezaal.